Kwas mrówkowy – Acidum formicum

zastosowanie w medycynie i przemyśle rolno-spożywczym

 

Dr Henryk Różański

Ośrodek Badawczo-Rozwojowy LNB Poland

 

 

Kwas mrówkowy (metanowy, HCOOH) - Acidum formicum (Acidum formicicum) to najprostszy kwas organiczny. Występuje w jadzie pszczół, os, szerszeni oraz mrówek. Produkowany w większych ilościach i kumulowany jest przez niektóre rośliny, np. z rodzaju  Valeriana, Drosera, Juniperus, Polygonum, Urtica i Abies. Kwas mrówkowy posiada właściwości przeciwroztoczowe, pierwotniakobójcze, fungistatyczne, w mniejszym stopniu bakteriostatyczne i bakteriobójcze.

W medycynie ma zastosowanie jako środek rozszerzający naczynia krwionośne, porażający receptory czuciowe i bólowe oraz przeciwreumatyczny, przeciwartretyczny i rozgrzewający. Zalecany w roztworach 1-10% na spirytusie (Spiritus formicum, formicarum) do wcierania w skórę (bolące stawy, mięśnie, nerwobóle). Etanol zawarty w spirytusie mrówkowym, wcierany w skórę, dodatkowo przynosi uczucie ochłodzenia i znieczulenia miejscowego, a następnie przekrwienia. Niekiedy łączony ze spirytusem kamforowym, terpentynowym oraz olejkami eterycznymi o podobnym działaniu. Czysty etanol, spirytus mrówkowy lub spirytus kamforowy w stanach zapalnych zastosowany w formie okładów rozgrzewających zmniejsza odczuwanie bólu i przyśpiesza wchłanianie wysięku.

Naturalnym źródłem kwasu mrówkowego wykorzystywanym w medycynie ludowej było ziele pokrzywy (okłady, biczowanie miejscowe), jad pszczeli (miejscowe wcieranie jadu, miejscowe kontrolowane żądlenie) oraz jad mrówek (żądlenie – z użyciem gatunków mających żądło, spryskiwanie określonych miejsc wystrzeliwanym kwasem z gruczołów owada, rozmaite ludowe mazidła z mrówek – maści, „zacierki z mrówek” i różnych składników wspomagających).

Kwas mrówkowy jest składnikiem wielu płynów do włosów, zarówno tych dawnych (obecnie nie produkowanych) jak i współczesnych. Poprzez polepszanie ukrwienia skóry owłosionej głowy mają one zapobiegać wypadaniu włosów. Skuteczność tych preparatów potwierdza się jedynie w przypadku zaburzeń troficznych włosów spowodowanych niedostatecznym krążeniem krwi w skórze. W pozostałych przypadkach stosowanie tego typu płynów nie ma sensu i z pewnością nie zapobiegnie łysieniu. Oczywiście poprzez profilaktyczne wcieranie płynów z kwasem mrówkowym możemy zapobiec niedostatecznemu ukrwieniu skóry i tym samym nieprawidłowemu odżywianiu cebulek włosowych przez przesącz osocza krwi. Podobny efekt można również osiągnąć bez użycia środków chemicznych, mianowicie - za pomocą mechanicznego masażu skóry owłosionej.

Kwas mrówkowy jest stosowany również jako konserwant w przemyśle spożywczym (ryby, niektóre soki i przeciery warzywno-owocowe), oznaczany jako E 236. Konserwująco działa w stężeniu 0,15-0,20%. Kwas mrówkowy działa głównie na grzyby i pierwotniaki, w dużych stężeniach – ponad 10% wywiera wpływ przeciwbakteryjny. Hamuje aktywność katalazy. Jest aktywny i efektywny przy niskim pH – około 1,5-3.

Kwas mrówkowy w dużych ilościach jest toksyczny dla ludzi i zwierząt (około 1 g/kg masy ciała może spowodować silne zatrucie i zgon). Stężone roztwory (ponad 25%) powodują oparzenia skóry i błon śluzowych oraz martwicę tkanek. Drażnią również układ oddechowy i narząd wzroku. W razie spożycia stężonych roztworów następuje oparzenie i martwica błon śluzowych przewodu pokarmowego, podrażnienie nerek i układu żółciowego. Dochodzi do przekrwienia i wysięków krwawo-surowiczych. Powoduje korozję urządzeń metalowych.

W niższych stężeniach (u większości ludzi wystarcza 25%) kwas mrówkowy wtarty w skórę nieuszkodzoną wywołuje rumień, obrzęk skóry i pokrzywkę, przy czym stopień nasilenia tych objawów zależy od indywidualnej wrażliwości na kwas mrówkowy.

W produkcji zwierzęcej i weterynarii kwas mrówkowy jest stosowany jako zakwaszacz, w stężeniu 0,2-1% (2-10 kg/tonę paszy). Optymalna dawka wynosi 0,2-0,5%. Osobiście nie zalecam większych ilości z uwagi na ryzyko uszkodzenia błon śluzowych układu oddechowego i pokarmowego, wystąpienie zaburzeń trawiennych, zaburzeń gospodarki kwasowo-zasadowej ustroju oraz niechęci zwierząt do konsumowania paszy. Zwierzęta mają wrodzony odruch unikania kwasu mrówkowego i rozpoznają go jako czynnik szkodliwy i niepożądany.

Kwas mrówkowy nie ogranicza w zalecanej dawce rozwoju bakterii chorobotwórczych w przewodzie pokarmowym. Działanie bakteriobójcze i bakteriostatyczne wykazuje dopiero w stężeniu minimum 10%, czyli takim jakie nie jest możliwe do uzyskania w paszy. Ogranicza natomiast rozwój grzybów i pierwotniaków, co może zostać wykorzystane w profilaktyce chorób.

 

 

 

Dokument chroniony prawami autorskimi

Henryk Różański

Poznań 2000-2007

Jeśli chcesz wykorzystać zawarte tutaj informacje podaj link do tej strony