Środki ściągające - Adstringentia


Środki ściągające – Adstringentia

Należą tutaj substancje, które po nałożeniu na skórę dają odczucie ściągnięcia, naprężenia skóry, zwężenia porów skórnych. Środki te zmniejszają lub hamują wysięk, obrzęk, zwężają rozszerzone naczynia krwionośne i hamują wydzielanie łoju. Mechanizm ich działania polega na absorbowaniu wody, łoju oraz płynów surowiczych wydzielanych przez skórę. Najczęściej wykazują zdolność łączenia się z białkami i wywołują proces denaturacji białka. Przyśpieszają gojenie się ran. Wszystkie mają działanie antyseptyczne i przeciwzapalne.

 

1. Zioła bogate w garbniki:

- dębianki, galasy – Galla – zawierają 50-70% garbników, kwas galusowy (3%) i kwas elagowy 2%.

- kora dębu - Quercus Cortex – zawiera garbniki w ilości 12-16%.

- kłącze wężownika – Rhizoma Bistortae zawiera garbniki w ilości 15-20%.

- kłącze pięciornika kurzego ziela – Rhizoma Tormentillae zawiera 18-31% garbników.

- ziele pięciornika gęsiego (srebrnika) - Herba Anserinae – zawiera 10% garbników.

- liść orzecha włoskiego – Folium Juglandis – zawiera 10% garbników.

- liść, kora oczaru wirginijskiego – Folium, Cortex Hamamelidis (Hamamelis) – zawiera 10% garbników.

- liść borówki czernicy – Folium Myrtilli – zawiera 15-20% garbników.

- kora granatowca – Cortex Granati – zawiera 20-30% garbników.

- liść herbaty - Theae Folium – zawiera 8-18% garbników.

- korzeń i ziele krwiściągu - Sanguisorbae Radix, Herba zawiera 15-17% garbników.

- liść mącznicy – Folium Uvae ursi – zawiera 20% garbników.

- kora mydłoki - Quillajae Cortex – zawiera 10-15% garbników.

- ziele przywrotnika – Herba Alchemillae – zawiera 6-10% garbników.

- korzeń pastwinu (ratania; rotania) – Radix Ratanhiae (czasem również pisana jako Rathaniae) – zawiera 15-18% garbników.

 

Wymienione surowce zielarskie mogą posłużyć do sporządzenia zasypki na skórę (suchy surowiec drobno zmielić na pył, następnie wymieszać z glinką Bolus, skrobią Amylum, bentonitem Bentonitum, kredą Creta alba lub tlenkiem cynku Zincum oxydatum. Surowiec zielarski garbnikowy powinien stanowić do 25% masy gotowej zasypki. Ponadto ściągająco działają nalewki (1 część surowca na 5 części alkoholu 70%) i wodne wyciągi z tych surowców (5-10 g rozdrobnionego surowca na 200 ml wody, gotować lub parzyć; stosować do przemywania, okładów).

 

            2. Kwas taninowy, taninaTanninum, Acidum tannicum, Acidum gallotannicum, galotanina, dawniej kwas garbnikowy, początkowo był pozyskiwany z galasów, potem także syntetycznie. Jest to żółtawy lub brązowawy proszek, łatwo rozpuszczalny w wodzie, glicerynie i alkoholu etylowym. Stosowany na skórę w formie maści, past, roztworów i zasypek 1-3-5%. Taninę łączono z wieloma innymi związkami: Tannargentan (tannargan) to połączenie taniny 20%, białka - albuminy i srebra 6% – zewnętrznie w formie maści 5%; Diazetyltannin = Tannigenum = Tannigen – maść 5-10%; Tannoform (tanina + formalina) – zasypki, maści 5-10%; Tannismut – bismuthum bitannicum (dwutaninian bizmutu); Tannobromin – dibromtannin (połączenie bromu z taniną i formaldehydem) – maści i zasypki 10%.

 

            3. Związki bizmutuBismuthum. Bismuthum tribromophenylicum – trójbromofenolan bizmutu = Xerophorm = Xeroform – proszek żółty, miałki o słabym zapachu; stosowany do dziś w wielu krajach; w Polsce nie jest używany; na skórę w formie zasypek i maści (z wazeliną żółtą) 10-20%. Bismuthum subnitricum – zasadowy azotan bizmutu (bizmutawy) – w formie maści, roztworów, zasypek 5-10%. Bismuthum subgallicum – zasadowy galusan bizmutawy, znany w Polsce pod nazwą Dermatol – zasypka, dawniej również w formie maści i past 10-20%. Bismuthum subcarbonicum – zasadowy węglan bizmutawy – maści i zasypki 10%.

 

Rp. Bismuth. subnitric. 5,0

Zinc. oxydat. 20,0

Vaselin. flav. ad 50,0

M.f. ungt. Maść cynkowo-bizmutowa ściągająca.

 

Rp. Bismuth. subnitric. 10,0

Zinc. oxydat. 20,0

Talc. 20,0

MDS. Puder na wypryski.

 

Rp. Bismuth. subnitric 5,0

Zinc. oxydat. 10,0

Aq. destill. ad 50

MDS. Zawiesina ściągająca i antyseptyczna do przemywania i okładów na skórę.

 

Rp. Bismuth. subgallic. 20,0

Amyl. 10,0

Talc. ad 100,0

M.f. Zasypka.

 

Rp. Bismuth. subgallic.

Zinc. oxydat. aa 2,0

Vaselin. flav. ad 20,0

M.f. ungt. DS. Wypryski.

 

            4. Związki cynku. Najważniejszymi są: tlenek cynku Zincum oxydatum, chlorek cynku Zincum chloratum, octan cynku Zincum aceticum, cynk siarczano-karbolowy (sulfofenolan cynku) Zincum sulfocarbolicum i siarczan cynku Zincum sulfuricum. Wszystkie wymienione związki cynku działają antyseptycznie, osuszająco, przeciwobrzękowo, przeciwwysiękowo, odkażajaco, a w większych stężeniach złuszczajaco i przyżegająco (np. chlorek cynku, siarczan cynku). Formy: roztwory 1-2%, pasty, maści 5-25%, zasypki  1-5%. Siarczan cynku w roztworach wodnych w formie kropli do oczu przy zapaleniu spojówek (roztwór 0,25-0,5%). Chlorek cynku w pastach przyżegających 50%, także do usuwania kłykcin. Octan cynku do okładów na oczy przy stanach zapalnych w roztworach wodnych 0,1-0,3%. Cynk siarczano-karbolowy używano również do szprycowania przy rzeżączce (roztwory 0,1-1%). Z własnego doświadczenia polecam preparaty cynkowe do użycia zewnętrznego w terapii łojotoku i trądziku.

           

            5. Związki ołowiu. Dawniej były szeroko wykorzystywane w lecznictwie. Dziś wiemy o ich szkodliwym wpływie na organizm żywy oraz środowisko przyrodnicze na tyle dużo, że nie powinny być używane. Z powodzeniem można je zastąpić związkami glinu. W dawnej medycynie zastosowanie miały: octan ołowiu Plumbum aceticum (roztwór: Plumbum aceticum 0,5-1,0; Aqua destillata ad 200,0), tlenek ołowiu Plumbum oxydatum (lithargyrum) – w plastrach, węglan ołowiuPlumbum carbonicum (maść – ung. 3:10 Vaselinum: 3,0 g Plumbum carbonicum na 10,0 wazeliny – veselinum). Zewnętrznie używano: wodę ołowiową (ołowianą) - Plumbi Aqua (Liquor Plumbi subacetici 1,0; Aqua destillata ad 50,0) do przemywania i okładów, maść ołowiową (ołowianą) Plumbi Unguentum (Liquor Plumbi subacetici 1,0; Unguentum Paraffini 9,0 – jako podłoże), ołów taninowy (taninian ołowiu) w maści na smalcu – Plumbi Tannici Unguentum (Acid. tannic. 1,0; Liquor Plumbi subacetic 2,0; Adeps suill. 17,0). Związki ołowiu działają silnie ściągająco, obkurczająco na naczynia krwionośne i pory, przeciwłojotokowo, przeciwobrzękowo i antyseptycznie. W XIX i na początku XX wieku związki ołowiu były podawane nawet doustnie, co współczesnym lekarzom wydaje się niewiarygodne: octan ołowiu Plumbum aceticum depuratum podawano doustnie, przy krwiopluciu po 5-40 mg co 1-2 godziny, rzadziej większe dawki 60-250 mg. Dbano jednak przy tym o regularne wypróżnienia, aby ołów nie zalegał w przewodzie pokarmowym. Do użytku zewnętrznego popularna była woda Gulardowa Aqua Goulardi (Aqua Plumbi spirituosa), którą przygotowywano z roztworu octanu ołowiu 2% (Plumbi acetici basici solut.) - 1 część, spirytusu 70% - 4 cz. i wody destylowanej – 45 cz., a którą przemywano i okładano rany, oparzenia, wypryski, stłuczenia, krwiaki, opuchnięcia oraz płukano jamę ustną, gardło i narządy płciowe przy stanach zapalnych.

 

            6. Związki glinu. Do tej grupy należą przede wszystkim: ałun – Alumen, octan glinu Aluminium aceticum, octanowinian glinu – Aluminium acetotartaricum.

Ałun, czyli siarczan glinowo-potasowy ma postać białego lub przeźroczystego krystalicznego proszku, rozpuszczalnego w wodzie o kwaśnym, ściągającym smaku. Zastosowany na skórę (zewnętrznie) i na błony śluzowe (zewnętrznie i do wewnątrz) działa denaturująco na białka, ściągająco, przeciwzapalnie, antyseptycznie, krwiotamująco i przeciwobrzękowo. Hamuje wysięki i krwawienia z drobnych naczyń krwionośnych. Stosowany był do oczu przy nadmiernym łzawieniu, stanach zapalnych i opuchnięciach (okłady, krople, przemywanie – roztwory 1-2%), do płukania jamy ustnej, gardła i narządów płciowych przy stanach zapalnych, do okładów i do przemywania i pędzlowania skóry (roztwór 1:10), ponadto w maściach 1-2 g/25 g podłoża). Do płukania jamy ustnej i gardła 2-3% roztwory. Roztwory wodne i wodno-alkoholowe 3% hamują wydzielanie łoju, obkurczają (zamykają) pory, hamują wydzielanie potu, co zostało wykorzystane w leczeniu łojotoku, trądziku (także acne inversa, rosacea, vulgaris), nadmiernego pocenia się. Ponadto do zamykania drobnych skaleczeń przy zabiegach chirurgicznych, kosmetycznych, przy goleniu. Dawniej ałun podawano również doustnie w dawce 500 mg kilka razy dziennie przy biegunkach i krwawieniach w przewodzie pokarmowym. Dobowo nie przekraczano dawki 5 g ałunu. Doustnie podawano ałun w formie proszków, pigułek, mikstur oraz surowicy mleczno-ałunowej (na 100 części gorącego mleka 1 część ałunu, wymieszać, podać doustnie).

Ałun znany był w lecznictwie po nazwami: Alumen crudum (ałun surowy, nieoczyszczony) – podawany zewnętrznie i wewnętrznie oraz Alumen ustum (ałun palony) – słabiej rozpuszczalny w wodzie, stosowany głównie zewnętrznie.

Zasypka ałunowo-salicylowa: Aluminis usti, Acid. salicylic. aa 2,5; Talc. ad 100,0.

 

Rp. Aluminis 0,5

Aq. Foenicul ad 100,0 (woda koprowa)

MDS. co 2 godziny 1 łyżka przy nieżycie jelit u dzieci.

 

Rp. Aluminis 5,0

Adip. Lanae

Vasel. flav. aa ad 50,0

M.f. ungt. DS. Maść ałunowa Unguentum Aluminis (Alaunsalbe).

 

Rp. Aluminis

Acid. boric. aa 1,5

Amyl. 25,0

Calc. carbon. praecipit. 10,0 (węglan wapnia)

MDS. Zasypka na skórę.

 

Rp. Aluminis

Acid. tannic. aa 1,5

Olei Cacao 5,0

M.f. Suppositorium (czopki do odbytu; przy hemoroidach)

            Alumina hydrata (wodnik aluminu, wodorotlenek glinu) – biały, amorficzny proszek, ściągający i słabo przyżegający. Jako środek ściągający na skórę (zasypka) i błony śluzowe przy stanach zapalnych, także do czyszczenia zębów przy zapaleniu dziąseł (proszek), rzadziej doustnie w stanach zapalnych i zakażeniach przewodu pokarmowego (500-1000 mg 2-3 razy dziennie). Począwszy od XX wieku mało stosowany w medycynie.

            Aluminium acetico-tartaricum (dawniej Alsol, płyn Burowa) – wodne roztwory 2-5% do okładów, przemywania przy stanach zapalnych skóry, obrzęku, wysiękach, opuchnięciach, stłuczeniach, siniakach, łojotoku, trądziku. Rzadziej stosowano roztwory 10-25%. Ponadto w stężeniu 1-4% do płukania pochwy i pęcherza moczowego przy zapaleniu i infekcjach. Typowy środek przeciwkrwotoczny, ściągający, hamujący wydzielanie łoju i potu, przeciwobrzękowy, przeciwwysiękowy, antyseptyczny. Dawniej znany pod nazwą Liquor Aluminii acetici (Liquor Burowii).

            Aluminium lacticum – mleczan glinu – ściągający środek stosowany w roztworach 2%, w Polsce mało znany.

            Alumnol (Alumnolum; naftolo-siarczan glinu; Naphtholsulphosaures aluminium) – biały proszek rozpuszczalny w wodzie, alkoholach i glicerynie. Silnie ściągający, antyseptyczny. W formie zasypek 5,0:50 Talcum (na talku), roztworów 2-20%, do przepłukiwania narządów płciowych w roztworach 1-2% (upławy, stany zapalne). Rzadziej maści 2-20% na owrzodzenia, wypryski, choroby pasożytnicze skóry. W Polsce do początku XX wieku stosowany i popularny.

Aluminium boro-tannicum = Cutulum, Cutolum, kutol – jasnobrutnatny proszek nierozpuszczalny w wodzie i alkoholach. Działa ściągająco i odkażająco, hamował procesu gnilne w ranach. Stosowany zewnętrznie do leczenia ran i bakteryjnych chorób skóry w formie zasypki i na plastrach.

            7. Woda wapiennaAqua Calcis – nasycony roztwór wodorotlenku wapnia. Przygotowywana z tlenku wapnia Calcium oxydatum i wody destylowanej Aqua destillata. Działa ściągająco, antyseptycznie, przeciwwysiękowo i przeciwobrzękowo. Stosowana do okładów i przemywania. Ponadto do płukania jamy ustnej i gardła w stanach zapalnych.

            8. Związki srebra. Na pierwszy plan wysuwa się Argentum nitricum (azotan srebra), czyli lapis, kamień piekielny – białe kryształki, rozpuszczalne w wodzie, ciemniejące na świetle. W wysokich stężeniach (ponad 10%) działa żrąco. Przyżeganie za pomocą lapisu odbywa się warstwowo, powierzchniowo, bowiem nie wnika on w głąb tkanek. Zatem aby wypalić, np. brodawkę za pomocą lapisu, należy nim smarować wielokrotnie zmianę skórną. W niskich stężeniach azotan srebra działa ściągająco. Ponadto jest to substancja silnie odkażająca (przeciw roztoczom, bakteriom, wirusom).

Roztwory wodne azotanu srebra do przemywania błon śluzowych jako środek odkażający w stężeniu 1:2000 lub 1:1000 (także płukania pęcherza moczowego, cewki moczowej, oczu). Do pędzlowania jamy ustnej i gardła jako środek odkażający i ściągający w roztworze 1-5%. Do zabiegu Crede’go u niemowląt – roztwór 1% azotanu srebra w wodzie destylowanej – 1-2 krople do oczu (w celu zapobiegania zakażenia oczu rzeżączką). Credé Karl Siegmunt Franz (1819-1892) był niemieckim ginekologiem i położnikiem, który wprowadził metodę przyśpieszania wydalania łożyska (wyciskanie przez powłoki brzuszne) oraz wspomnianą metodę zabezpieczania oczu przed zakażeniem rzeżączką. Azotan srebra jest skuteczny w leczeniu wielu chorób bakteryjnych skóry (także trądziku), obecnie jednak mało stosowany.

            Azotan srebra pod nazwą Argentum nitricum fusum (lapis infernalis – kamień piekielny) w XIX i na początku XX wieku był podawany doustnie w dawce 5-30 mg (dobowo do 180 mg; na początku XX wieku dawkę dobową obniżono do 100 mg) jako środek przeciw padaczce, przy wrzodzie żołądka, nieżycie jelit. Dla przykładu XIX wieczne leki z Argentum nitricum:

 

Rp. Argenti nitrici 0,06

Aq. destill. 45,0

Glycerini 15,0

M.D. In vitro nigri (do butelki z ciemnego szkła, przyp.)

S. Co 2 godziny łyżeczkę przy biegunce u dzieci.

 

Rp. Argent. nitric. 0,02

Aq. dest. ad 20,0

MDS. Krople do oczu przy zapaleniu spojówek.

 

Rp. Argent. nitric. 0,3

Boli albae (glinka biała, przyp.) 3,0

M.f. pil. No XXX S. 3 razy dziennie po 1 pigułce przy wrzodzie żołądka, epilepsji i Tabes (dawniej wiąd rdzenia).

            Innymi preparatami srebra były także: Argentum nitricum mitigatum (lapis mitigatus)– mieszanina srebra z podwójną dozą azotanu srebra, jednakże mniej drażniąca tkanki niż czysty Argentum nitricum, o podobnych właściwościach przeciwbakteryjnych.

Argentum lacticum (Actolum, aktol) – srebro mleczne (mleczan srebra) – biały proszek rozpuszczający się w 15 częściach wody. Silnie odkażający i ściągający. Stosowany w formie zasypki i roztworu 1:1000-2000 do leczenia czyraków, róży, ran, rzeżączki.

Argentum citricum (Itrolum)srebro cytrynowe, itrol, cytrynian srebra – biały proszek rozpuszczający się w 3800 częściach wody. Silnie odkażajacy i ściągający. Zewnętrznie stosowany przy rzeżączce 1:4000 oraz bakteryjnych chorobach skóry.

Argoninumargonina – srebro z białkiem – kazeiną – biały proszek trudno rozpuszczający się w wodzie zimnej, łatwiej w gorącej wodzie. Ściągający i odkażający. Stosowany na błony śluzowe i skórę w roztworach 1,5-2-3% do leczenia bakteryjnych chorób. Ponadto stosowany był do szprycowania w rzeżączce.

Argentaminumargentamina – połączenie 10 części fosforanu srebra, 10 części etylenu-diaminy i 100 części wody. Płyn przezroczysty, bezbarwny, pod wpływem światła ciemniejący. Antyseptyczny, ściągający. Wykorzystywany w dawnej medycynie do leczenia malarii (zimnicy), astmy, bronchitu, niedokrwistości, wymiotów u ciężarnych i chorób skórnych, w dawce doustnej 50-100 mg 2-3 razy dziennie. Stosowane były również wstrzyknięcia podskórne.

Argentum colloidale = Argentum colloidalae (kollargol, collargol) – zwany dawniej kolodjonowy galaretowaty rozczyn srebra, kolargol, lub w nowszych czasach - srebro koloidalne – czarne lub prawie czarne, błyszczące, metaliczne blaszki lub cząstki  (zawierające 70% srebra Ag) roztwarzające się przy rozcieraniu z wodą w ciecz zielonawo-czarną. 50% roztwór srebra koloidalnego w wodzie jest nieprzezroczysty. Srebro kolidalne hamuje rozwój bakterii i wirusów, pobudza czynności układu siateczkowo-śródbłonkowego i samej tkanki limfoidalnej. Dzięki temu srebro koloidalne podnosi odporność organizmu na infekcje i pobudza wytwarzanie przeciwciał.

Stosowany był przy wszelkich możliwych procesach ropnych, uogólnionych zakażeniach bakteryjnych, przy infekcji gronkowcami, paciorkowcami, tzw. zepsutej krwi, gorączce porodowej, róży, bronchicie, czyrakach, zapaleniu opon mózgowych, zapaleniu opłucnej, posocznicy (sepsis). Między innymi tym związkiem ratowano życie ludzi cierpiących na rozmaite ciężkie choroby bakteryjne. Antybiotyków i sulfonamidów wówczas nie było. Srebro koloidalne odegrało w dawnej medycynie ogromną rolę.

Obecnie niektóre firmy próbują wprowadzić na rynek namiastki srebra koloidalnego. należy jednak podkreślić, że niewiele mają one wspólnego z dawnym srebrem koloidalnym, przede wszystkich ze względu na charakter chemiczny jak i stężenie. Zważywszy na charakter tego typu współczesnych preparatów (suplement) jak i śladowe w nich stężenia srebra nie należy wierzyć w ich cudowną moc leczniczą. Porównywanie współczesnych namiastek preparatów srebrowych do dawnego srebra koloidalnego jest moim zdaniem niepoważne.

Srebro koloidalne było podawane doustnie, dożylnie, podskórnie, doodbytniczo oraz na skórę i błony śluzowe. 0,5-1% roztwory stosowano do oczu (także u niemowląt 1% roztwór do zabiegu Crede’go); maści 1-15%; 0,5-1% roztwory wodne do przepłukiwania pęcherza moczowego.

Maść ze srebrem koloidalnym:

Rp. Kolloidales Silber (Argentum colloidale) 15%

Aqua destillata 5%

Adeps benzoatus (smalec konserwowany kwasem benzoesowym) 73%

Cera flava (wosk żółty) 7%

Dożylnie podawano 2% roztwór srebra koloidalnego w dawce 8-10 ml, aż do ustąpienia gorączki.

Srebro koloidalne otrzymywane było na skale przemysłową kilkoma sposobami. Najczęściej doprowadzano do połączenia albuminy z jaj kurzych (kwas protoalbinowy) w roztworze wodorotlenku sodu z azotanem srebra. W wyniku reakcji powstawał protoalbinian srebra. Następnie z uzyskanej masy wytrącano 20% kwasem octowym otrzymaną sól srebrową kwasu anhydroprotoalbinowego. Produkt ten rozpuszczano w 30% roztworze NaOH, sączono i poddawano dializie. W końcowym etapie odparowywano oczyszczony roztwór do sucha pod zmniejszonym ciśnieniem.

Popularną metodą otrzymywania srebra koloidalnego było również redukowanie roztworu azotanu srebra siarczanem żelazawym i cytrynianem sodowym. Uzyskany osad przemywano cytrynianem sodu, następnie rozpuszczano w wodzie, dodawano albuminę z jaja kurzego i etanol w celu wytrącenia osadu metalicznego z tego roztworu. Osad suszono.

            9. Kwas galusowy – Acidum gallicum – kwas 3,4,5-trihydroksybenzoesowy, C7H6O5 – żółte igiełki o temp. topn. 240 stopni C, rozpuszczalne w wodzie, alkoholach i eterze. Działa silnie ściągająco i przeciwzapalnie, antyseptycznie. Zamyka pory, hamuje wydzielanie łoju i potu. Zewnętrznie stosowany w formie roztworów wodnych i wodno-alkoholowych, rzadziej spirytusowych, maści, zasypek, past 1-2-3-5%; dawniej również doustnie 300-500-1000 mg jako środek antyseptyczny, przeciwkrwotoczny i przeciwbiegunkowy. Popularne były roztwory glicerynowe kwasu galusowego (1 część kwasy galusowego na 6 części gliceryny) do pędzlowania błon śluzowych przy stanach zapalnych, owrzodzeniach, nadżerkach, pleśniawkach, opryszczce.