Trądzik - Acne i łojotok - Seborrhea w opisie

Prof. dr med. Henryk Mierzeckiego

Kosmetyka dermatologiczna

Książnica-Atlas, Wrocław-Warszawa 1950


Łojotok Seborrhea

 

Łojotok i jego następstwo - trądzik należą do najczęstszych schorzeń skóry. Łojotok to nadmierne wydzielanie łoju, które usposabia do patologicznego działania innych czynników chorobotwórczych.

Prof. Henryk Mierzecki wyróżnił dwa rodzaje łojotoku:

  1. Łojotok miejscowy seborrhea localis.
  2. Łojotok uogólniony seborrhea universalis.

Łojotok uogólniony występuje często u noworodków, przy czym ustępuje po kilku miesiącach.

Łojotok miejscowy występuje u młodzieży i osób dorosłych, trwa wiele lat, u kobiet niekiedy do okresu przekwitania.

W zależności od zawartości tłuszczu w łuskach wyodrębnił:

1. Łojotok suchy seborrhea sicca – łuski zawierają około 2/5 złuszczonego naskórka.

2. Łojotok oleisty seborrhea oleosa – w łuskach można stwierdzić duże ilości oleistego łoju.

Łojotok oleisty występuje najczęściej na twarzy, łojotok suchy natomiast na powiekach i brwiach. Na twarzy stwierdzić wówczas można rozszerzone ujścia gruczołów łojowych, a przy ucisku wygniatamy z nich czopy tłuszczu - łoju (nitki seboroiczne). Bibułka przyłożona do skóry łojotokowej twarzy nasiąka tłuszczem.

Łojotok stanowi podłoże do rozwoju wielu schorzeń: łojotokowe zapalenie skóry, wyprysk łojotokowy, trądzik pospolity, trądzik zgorzelinowy, zapalenie mieszków włosowych.

Łojotok owłosionej skóry głowy występuje także u niemowląt (crusta lactea) w formie grubych, tłustych, żółtawo zabarwionych łusek.

U młodzieży łojotok skóry owłosionej zwiastuje przyszłościowe tendencje do łysienia (łysienie łojotokowe).

U dorosłych ludzi łojotok może stanowić poważny problem, np. u osób pracujących w silnie zapylonych pomieszczeniach. Wiele składników chemicznych i cząstek pyłowych łatwo przywiera do skóry łojotokowej, może podlegać rozpuszczeniu i oddziaływać na skórę wywołując stan zapalny oraz uszkodzenia.

Łojotok wywołany jest zaburzeniami hormonalnymi, głownie w zakresie hormonów płciowych, zaburzeniami układu nerwowego wegetatywnego. Jak podaje Mierzecki niektórzy badacze powiązali łojotok z „przeerotyzowaniem” kultury współczesnego człowieka (Stein).

 

Trądzik młodzieńczy Acne vulgaris juvenilis pojawia się między 15 a 20 rokiem życia. Występuje na twarzy, na policzkach, czole i nosie w formie guzków i krostek. Trądzikowi wykwity poprzedzone są zaskórnikami = wągrami (milia). W rozszerzonych ujściach gruczołów łojowych zauważyć można nagromadzone zrogowaciałe warstwy naskórka, które utrudniają swobodne wydostawanie się łoju z gruczołu na zewnątrz. Ze zrogowaciałych warstw naskórka i łoju wytwarzają się szare, cylindryczne nitki o czarnej główce, długości od 1 do kilku milimetrów. Wągry występują przeważnie w okresie pokwitania, ale mogą również pojawiać się u niemowląt i u ludzie w wieku podeszłym.

W przebiegu trądziku ujścia gruczołów łojowych wypełnione wągrami ulegaj ą stanowi zapalnemu i ropnemu.

Wg szwajcarskiego lekarza Bloch’a trądzik występuje częściej u chłopców niż dziewcząt. Największe nasilenie trądziku stwierdził Bloch u dziewcząt w 17 roku życia (80%), a u chłopców – w 13 roku życia (71%).

W gruczołach łojowych objętych stanem zapalnym stwierdzono obecność gronkowców i paciorkowców.

Stwierdzono wzmożenie objawów trądziku przed i czasie menstruacji, a poprawę w czasie ciąży. Nasilenie objawów występuje w związku z zaburzeniami układu pokarmowego (zaparcia, nieżyt jelit), a także pod wpływem niektórych pokarmów, np. sera.

 

Trądzik zgorzelinowy Acne necrotica = Acne valioriformis.

Trądzik zgorzelinowy występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet, w różnym okresie życia (nawet w wieku podeszłym). Objawem tej odmiany trądziku są krosty z różowym rąbkiem, umiejscowione najczęściej na skroniach i na granicy włosów. Krostki z czasem zasychają, strupki odpadają, pozostawiając drobne, do 5 mm wielkości, talerzykowate blizny.

 

Leczenie trądziku wg prof. H. Mierzeckiego.

 

Leczenie trądziku można prowadzić dwoma szlakami: zewnętrznym - naskórnym (chemicznie, mechanicznie, promieniotwórczo) i wewnętrznym (doustnie, pozajelitowo).

Metody leczenia nie można generalizować, lecz należy ją indywidualizować.

Za czasów H. Mierzeckiego zalecano preparaty wpływające na układ trawienny:

 

Rp. Sol. Fowleri 3,0

Tinct. Ferri pomati

aut

Tinct. Chinae compos. ad 30,0

S. 3 razy dziennie po 15-30 kropel.

 

Objaśnienie:

Solutio arsenicalis Fowleri - 1% roztwór arsenianu potasu (Kalii arsenicosi Liquor). Pierwotnie roztwór Fowlera zawierał dodatkowo spirytus dzięglowy (Spiritus Angelicae). Późniejsze wesje różniły się substancjami zapachowymi i smakowymi. Roztwór Fowlera podawano doustnie i pozajelitowo. Doustnie w kroplach zaczynano od dawek niskich (2 krople 3 razy dziennie), które stopniowo zwiekszano (codziennie o 1 kroplę) aż do 15 kropli dziennie (5 kropli 3 razy dziennie). Potem w ten sam sposób zmniejszano dawki do 2 kropli. Maksymalna dawka jednorazowa (max. dos. pro dosi) 0,5 g. Maksymalna dawka dzienna (max. dos. pro die) 1,5 g. 1 kropla Solutio arsenicalis Fowleri zawiera 0,0003 g Acidum arsenicosum (arszeniku - trójtlenek arsenu).

Związki arsenu obecnie są rzadko stosowane w medycynie. Dawniej wykorzystywano ich właściwości przeciwpasożytnicze i bakteriobójcze. Z uwagi na to, że arsen hamuje procesy utleniania wewnątrzkomórkowego, w umiejetny sposób wykorzystywano to podajac małe dawki arsenu. Spostrzeżono bowiem, ze małe dawki arsenu pobudzaja wiele tkanek do odnowy (regeneracji). Arsen wzmagał szpik kostny do wytwarzania krwinek. Pobudzał układ nerwowy, procesy regeneracji kości. Spowalniając utlenianie wewnątrzkomórkowe arsen obniżał przemianę materii i dawał efekt przyrostu masy ciała. Skóra pod wpływem arsenu staje się grubsza, jędrniejsza, szybciej rosną paznokcie i włosy. W związku z tymi działaniami arsen podawano w przypadku osłabienia i wyczerapnia fizycznego oraz nerwowego, po złamaniach kości, w niedokrwistości, w chorobach nowotworowych (w ogóle wyniszczających), w chorobach zakaźnych, w chorobach skóry (łuszczyca, trądzik, liszajec i in.), w wychudzeniu.

 

Tinctura Ferii pomata - w XIX wieku znana pod nazwą nalewka jabłczano kwaśnego żelaza, potem jako nalewka z jabłczanu żelaza. Stosowany w dawce 20-30 kropli 3 razy dziennie. Ponadto w pigułkach. W recepturach często łączony z wyciągiem z kory chinowca (Extr. Chinae) lub ze sproszkowaną korą chinowca (Cortic. Chinae pulv.). Podawany przy niedokrwistości (blednicy, albo inaczej chlorozie), osłabieniu, chorobach osłabiających organizm. 

 

Rp. Pilulae asiaticae 0,001

S. 3 razy dziennie po 1 pigułce.

 

Objaśnienie:

Pilulae asiaticae, czyli Pilulae Acidi Arsenicosi - pigułki z arszenikiem. 1 pigułka zawierała pierwotnie 0,001 g arszeniku. Maksymalna dawka dobowa: 15 pigułek (15 mg arszeniku), maksymalna dawka jednorazowa 5 pigułek (5 mg arszeniku). Działanie takie same jak Solutio arsenicalis Fowleri (patrz wyżej).

 

Rp. Acid. arsenic. 0,10-0,25

Chinini hydrochlor.  8,0

Acid. hydrochlor. gs ut fiat pilulae N.C.

S. 2 razy dziennie po 2 pigułki.

Na narząd trawienia należy działać w każdym przypadku.

 

Objaśnienia:

(kwas solny - Acidum hydrochloricum)

(chlorowodorek chininy - Chininum hydrochloricum)

(arszenik - acidum arsenicosum)

 

Rp. Sulf. praecipit.

Magn. carbon.

Pulv. Rad. Rhei aa

S. Na koniec noża.

 

Rp. Sulf. praecipit.

Sacchari albi aa 0,50

S. 1-2 proszki dziennie na czczo.

 

Acidi hyrochlorici diluti (5-10 kropel na szklankę wody po jedzeniu), jeżeli stwierdzono niedokwaśność treści żołądka.

 

Objaśnienia:

Sulf. praecipit. - sulfur praecipitatum - siarka strącona, opis - patrz dalej.

Magn. carbon. - Magnesium carbonicum - węglan magnezu - zobojętnia kwaśny sok żołądkowy, pobudza perystaltykę, w większych dawkach działa przeczyszczająco. Doustnie podawanao w dawce 0,5-1 g kilka razy dziennie (raczej nie przekraczano dawki 4 g dziennie). Ponadto do zagęszczania past, składnik proszków dentystycznych, rzadziej zasypek na skórę. Zewnętrznie: ściagające, osuszające, absorbujące.

Pulv. Rad. Rhei - sproszkowany korzeń rzewienia (rabarbaru) o działaniu przeczyszczającym i żółciopędnym.

Saccharum album - cukier trzcinowy (sacharoza), środek poprawiający smak leku; nie mylić z Saccharum lactis, czyli laktozą, cukrem mlekowym.

Acidi hyrochlorici diluti - rozcieńczony kwas solny; opis - patrz dalej.

 

Należy ograniczyć spożywanie mięsa i przypraw, w szczególności mięsa tłustego, wieprzowiny, słoniny. Nie spożywać alkoholu.

Mierzecki polecał natomiast mleko, owoce, chleb żytni, kompoty.

Przy zaburzeniach gruczołów dokrewnych podawano tyroksynę, preparaty jajnikowe lub jądrowe.

Mierzecki twierdził, że dobre wyniki uzyskiwał po podaniu wyciągów z jąder: Testiculi, Testitol, Testosol. Ponadto preparatów z jajników: Oestrin, Oestrogen, Ovarin, Ovaria, Ovohormin, Ovosol.

Zalecano drożdże (Faex medica).

Autohemoterapia trądziku: 2-10 ml własnej krwi pobranej z żyły łokciowej, wstrzykiwano domięśniowo. Mierzecki uważał jednak, że ta metoda często zawodzi.

 

Nadmierny łój polecano usuwać przy pomocy mydła i ciepłej wody, następnie stosowano siarkę w postaci zasypek, roztworów i maści:

 

Rp. Natrii thiosulf. 6,0 (tiosiarczan sodu, przyp.)

Glycerini 20,0

Aq. destil. 40,0

Spir. vini ad 100,0

 

Rp. Natrii thiosulf. 5,0

Aq. destil. 100,0

Spir. vini ad 100,0

 

Skórę osuszano i smarowano roztworem:

 

Rp. Acidi tartar. 3,0 (kwas winowy, przyp.)

Spir. vini 25,0

Aq. destil. ad 100,0

 

Zabieg ten stosowano rano i wieczorem; na twarzy powstawał nalot, który zmywano mydłem i wodą, a na koniec wcierano kwaśne roztwory:

 

Rp. Acid. boric. 3,5 (kwas borowy, przyp.)

Acid. citric. 0,5 (kwas cytrynowy, przyp.)

Spirit. vini 30,0

Aquae 66,0

 

Rp. Acid. borici 3,0

Aluminis 1,0 (octan glinu, altacet, przyp.)

Spir. vini 75,0

Aquae 61,0

Zapach (Ol. Bergamottae) 0,5 (olejek bergamotowy, przyp.)

 

Następnie wcierano pułtłusty krem stearynowy, np.

 

Rp. Krem stearynowy Kalish'a

Stearyna 20,0

Alkohol cetylowy 3,0

Trójetanolamina 1,0

Weglan potasu 1,0

Gliceryna 10,0

Woda 65,0

 

Rp. Krem stearynowy Poucher'a

Stearyna 130,0

Boraks 58,0

Weglan sodowy 12,0

Gliceryna 50,0

Woda destylowana 740,0

 

Nadmierne odtłuszczanie pobudza gruzoły łojowe do intensywniejszego wydzielania łoju.

Ciepłe zmywanie stosować tylko przy nieznaczym rozszerzeniu porów; przy znacznym natomiast - zimne i stosowac środki ściągające. Błędem jest zbyt częste zmywanie skóry łojotokowej mydłem alkalicznym.

Na tłustą skórę polecano:

 

Rp. Magnesium carb. 1,0 (węglan magnezu,przyp.)

Sulfur. praecipit. 2,5

Tinct. benzoes 30,0 (nalewka benzoesowa zawiera żywicę benzoesową - Resina Benzoe z drzewa benzoesowego, trudno dostępną obecnie; można ją zastąpić 1-3% roztworem kwasu benzoesowego w spirytusie, przyp.)

Spir. saponatus 30,0 (spirytus mydlany, przyp.)

Spir. vini dil. 60,0

Aquae 150,0

Ol. Lavend. 3,0

 

Siarkę stosowano w  formie zawiesin:

 

Rp. Sulfur praecip.

Zinci oxyd.

Talci aa 10,0

Glycerini 15,0

Liq. Burovi

Spir. vini aa ad 100,0

 

Rp. Sulfur. praecipit.

Glycerini

Aq. Amygdalar. amarum aa 10,0 (woda migdałowa, woda z migdałów gorzkich, zawiera 0,1% kwasu pruskiego = cyjanowodorowego, przyp.)

Aq. calcis ad 50,0

 

Objaśnienie:

Woda z migdałów gorzkich - Aqua Amygdalarum amararum, Aqua Amygdalae amarae miała dawniej duze zastosowanie w lecznictwie: do pielęgnowania skóry, do poprawienia smaku i zapachu leków, doustnie przy kaszlu, zapaleniu oskrzeli, w kokluszu, przy wymiotach, padaczce, dychawicy oskrzelowej, a nawet drgawkach nieznanego pochodzenia. Doustnie podawano ją w dawce 15-30 kropli. Najwyższa dawka dzienna 10 g. Najwyższa dawka jednorazowa 2 g.

Jak ją sporządzić? Podaję przepis wg FP II:

Rp. Amygdalae amarae 100 części (migdały gorzkie)

Aqua destillata 160 cz.

Spiritus 25 cz.

Migdały gorzkie, wysuszone w temp. do 25 stopni C, grubo sproszkować, dwukrotnie wytłoczyć w prasie bez ogrzewania do zupełnego wycisnięcia oleju. Wytłoczyny sproszkować, zmieszac dokladnie z woda i pozostawić na 12 godzin, po czym destylować z parą wodną wprowadzaną pod masę migdałową. Do odbieralnika nalac spirytusu, przy czym koniec przedłużacza chłodnicy zanużyc w spirytusie.W miarę przybywania destylatu należy przedłużacz podnosić, aby koniec jego był stale ledwie zanurzony w cieczy. Gdy oddestyluje się 75 g, co wraz ze spirytusem dolanym do odbieralnika stanowi 100 g, zbierać destylat do drugiego odbieralnika, nie zawierającego spirytusu. W pierwszej porcji destylatu oznaczyć ilość cyjanowodoru i w razie potrzeby rozcieńczyć taka ilością drugiej porcji destylatu, aby otrzymać wodę z migdałów gorzkich zawierającą 0,1% cyjanowodoru.

W celu oznaczenia zawartości należy odważyć około 25 g uzyskanej wody migdałowej, rozcieńczyć 75 ml wody, dodać 2 ml roztworu jodku potasowego i 1 ml amoniaku, po czym mieszanine miareczkować 0,1 n roztworem azotanu srebra do chwili wystąpienia trwałej opalizacji. 25 g wody z gorzkich migdałow zawierającej 0,1% HCN zuzywa 4,63 ml 0,1n roztworu azotanu srebra. 1 ml 0,1 n roztworu azotanu srebra odpowiada 0,0054 g cyjanowodoru HCN.

Migdały gorzkie zawierają glikozyd cyjanogenny amigdalinę w ilości 2-3%.

Zdaje sobie sprawę, ze uzyskanie takiej wody migdałowej jest kłopotliwe, dlatego podaję przepis na wode migdałową sztuczną wg Farmakopei Polskiej III:

Rp. Benzaldehydum 4,5 części

Spiritus 95% 245,5 części

Acidum hydrocyanicum dilutum 2% 55 cz.

Aqua q.s.

Aldehyd benzoesowy rozpuścic w spirytusie, dodać kwas cyjanowodorowy 2% i 650 części wody, silnie wymieszać. Odstawić na 14 dni w chłodnym i ciemnym miejscu, po czym przesączyć z talkiem.

Działanie wody migdałowej na skorę: nawilżające, rozjaśniające, antyseptyczne, przeciwzapalne, przeciwobrzękowe, poprawiające krążenie krwi.

 

Woda różana - Aqua Rosae: olejek różany Oleum Rosae 0,2 cz., woda destylowana Aqua destillata 1000 cz. Olejek różany wykłócić z wodą o temperaturze 35-40 stopni C i po ostygnięciu przesączyć. Woda różana jest niemal przezroczysta.

 

 

 

Rp. Sulf. praecipit. 5,0

Zinci oxydati 10,0

Calcium carbonic. 10,0

Glycerini 10,0

Aquae 100,0

Bentonit 5,0

 

Zasypka przeciwtrądzikowa z siarką:

 

Rp. Sulfur. praecipit. 2,5-5,0

Zinci oxyd.

Talci aa ad 50,0

 

Płyn podany przez aktorkę Kummerfeld - Aqua Kummerfeldae i różne jego wersje:

 

Rp. Camph. trit.

Gummi arab aa 6,0

Sulf. praecipit. 20,0

Aq. calcis 200,0

 

Rp. Sulf. praecipitati

Spir. vini

Aq. Ros. aa 70,0 (woda różana, przyp.)

Mucilago gummi arab. 100,0 (kleik z gumy arabskiej, przyp.)

 

Rp. Sulf praecipit. 12,0

Camph. trit. 1,0 (proszek kamforowy, przyp.)

Gummi arabici 6,0 (guma arabska, przyp.)

Aq. calc. (woda wapienna, przyp.)

Aq. Ros. aa 100,0 (woda różana, przyp.)

 

Rp. Camph. 2,5-10

Lac. sulf. 10,0

Spir. sapon. kal. ad 100,0 (spirytus mydlany, patrz niżej, przyp.)

 

Rp. Sulf. praecip. 6,0

Glycerini 4,0

Aq. Rosar. 32,0 (woda różana, przyp.)

Spir. vini 12,0

Aq. calcis ad 100,0

Rozetrzeć siarkę z gliceryną z małą ilością wody różanej, dodać pozostałe płynne roztwory.

 

Rp. Płyn Philippsona

Acid. acet. glaciale 6,0 (kwas octowy skoncentrowany, 96%; przyp.)

Tinct. benzoes 6,0

Spir. camphor. 6,0 (spirytus kamforowy, dostepny w aptekach, przyp.)

Spir. vini ad 100,0

 

Rp. Acid. sterin. 22,0

Vaselini 4,0

Triaethanolamina 10,0

Aq. destil. ad 100,0

Zapach 1,0

Stearynę z wazeliną ogrzac do 60 stopni, dodać trójetanolaminę i ogrzać ponownie do 60 stopni, zmieszać.

 

Pozytywne efekty przynoszą maseczki:

 

Rp. Bentonit 85,0

Magnesium carbonicum 5,0

Zinci oxydati 5,0

Acidi borici 1,0

Borax 1,0

Camphora 2,0

Sulfur colloidale 1,0

 

Właściwości przeciwtrądzikowe posiada maść cetylowa z siarką:

 

Rp. Sulfur praecipit. 10,0

Vaselini albi 86,0

Lanolini anhydr. 10,0

Alcohol cetyl. 4,0 (alkohol cetylowy, przyp.)

Zapach 0,50

 

Przy rozszerzonych porach:

 

Rp. Sulfur praecipit. 10,0

Spir. vini 32,0

Aether ad 100,0

 

Maść złuszczająca:

 

Rp. Sulf. praecip. 40,0

Beta-naphtol 10,0

Aether 10,0 (eter, przyp.

Sapo virid. 24,0 (mydło zielone lub szare potasowe, przyp.)

Vaselini ad 100,0

Siarkę i beta-naftol rozpuścić w eterze i do mydła dodać wazelinę.

 

 

Zaskórniki można usunąć ze skóry następującymi lekami:

 

Rp. Acid. acet. 80% 3,5

Spir. camphor. 4,5

Spir. vini dil. 50,0

Acid. salicyl. 0,2

 

Rp. Acet. vini fort. 20,0

Glycerini 20,0

Talci 60,0

M.f. pasta.

Nałozyć na noc, rano zmyć ciepłą wodą.

 

Rp. Boli albi 40,0 (glinka biała, przyp.)

Glycerini 30,0

Acid. acet. 30% 20,0 (kwas octowy, przyp.)

 

Rp. Hydrog. hyperoxyd. 30,0 (woda utleniona, przyp.)

Lanolini anhyd. 30,0 (lanolina bezwodna, przyp.)

 

Prof. Mierzecki właściwości przeciwzaskórnikowe przypisywał trójetanolaminie. Trójetanolamina rozmiękcza skórę i usuwa zaskórniki = wągry:

 

Rp. Triaethanolamini 8,0 (trójetanolamina, przyp.)

Cal. carbon. 1,0 (weglan wapnia, przyp.)

Aq. Hamamelis 65,0 (woda oczarowa, przyp.)

Aq. Rosar. 26,0 (woda różana, przyp.)

 

Rp. Płyn Winter'a

Triaethanolamini 15,0

Aq. destil. 55,0

 

Rp. Triaethanolamini 6,0

Boracis 2,0

Glycerini 4,0

Spir. vini 23,0

Aq. destil. 65,0

 

Kosmetycy francuscy przy trądziku ropowiczym zalecają:

 

Rp. Zawiesina Gaston'a na noc

Sulfur praecipiti 15,0

Talcum 120,0

Spir. camphor. 40,0

Glycerini 20,0

Tinct. quillaiae 20 gtt.

Aq. Rosar. gs.

 

Objaśnienie:

Tinctura Quillaiae (Quillajae) - nalewka z kory mydłoki - Cortex Quillaiae (dawniej określana także jako kora drzewa mydlanego). Kora pozyskiwana jest z gatunku Quillaja saponaria Mol. z rodziny Rosaceae. Zawiera saponiny o właściwościach przeciwbakteryjnych, przeciwgrzybiczych, oczyszczających i przeciwzapalnych. Po podaniu doustnym działa wykrztuśnie. Dawniej stosowana w formie odwaru - Decoctum Quillajae (5 g/200 ml wody) - 1 łyżka odwaru co 2 godziny. Nalewka z mydłoki - Tinctura Quillaiae - 1 część surowca na 5 część alkoholu etylowego.

 

Krem chłodzący podrażnioną skórę - na dzień:

 

Rp. Krem chłodzący Gaston'a

Ol. paraffini 40,0

Lanolini 40,0

Linim. ol. calcis 80,0

Zapach gs.

 

Rp. Sulf. praecipit. 1,5

Vaselini 30,0

Cholesterini 1,0

Cerae Lanettae 3,0

Ol. Lavand. 0,30

Aquae ad 100,0

 

W postaci oleju:

Rp. Sulf. praecipit. 5,0-10,0

Acid. salic. 2,0

Zinci oxyd. 40,0

Ol. Soiae 100,0

 

W postaci maści i kremów:

 

Rp. Sulf. praecipit. 10,0

Cera alba 10,0

Ol. iecoris aselli 20,0

Cetaceum 2,0

Stearini 10,0

Lanolini 10,0

Cholesterini 2,0

 

Rp. Sulf. praecipit. 10,0

Acid. salic. 2,0

Zinci oxyd.

Amyli aa 10,0

Ol. iecoris Aselli 5,0

Vasel. flavi ad 100,0

 

Objaśnienie:

Oleum iecoris (jecoris) Aselli - tran. Zastosowany na skórę aktywuje procesy regeneracji skóry, przyśpiesza gojenie ran (ziarninowanie). Działa przeciwzapalnie, natłuszczająco i odkażająco. Odżywia skórę (witamina A, D, F, E).

Oleum Lavandulae - olejek lawendowy, olejek eteryczny otrzymywany z kwiatów lawendy. Zawiera głównie linalol, ponadto borneol i cyneol. Działa silnie odkażająco, poprawiająco na krążenie krwi, przeciwzapalnie. Podany doustnie działa wiatropędnie, moczopędnie, napotnie, antyseptycznie, rozgrzewająco, wykrztuśnie i pobudzająco na trawienie. Do leków recepturowych podawany jako składnik zapachowy.

Oleum Soiae (Oleum Soyae, Sojae) - olej sojowy.

Cholesterinum - cholesteryna, cholesterol, sterol zwierzęcy, w preparatach dermatologicznych i kosmetycznych zwiększa zdolność absorbowania wody, jako wspomagacz emulgacji. Działa zmiękczająco na włosy i naskórek i ochraniająco.

Cetaceum (Spermaceti) - olbrot - wosk otrzymywany z głów waleni i wielorybów; bogaty w palmitynian cetylowy. Działa osłaniająco i natłuszczająco na skórę i włosy.

Acidum stearinicum - kwas stearynowy, stearyna - kwas tłuszczowy, podstawa do maści i kremów.

Acidum tartaricum - kwas winowy - zastosowany na skórę działa antyseptycznie, ściągająco, przeciwłojotokowo, przeciwzapalnie i przeciwobrzękowo. Dawniej też podawany doustnie jako środek przeczyszczający (osmotyczny) i gaszący pragnienie w dawce 2-6 g/szklankę wody.

Cera alba - wosk biały.

Lanolinum - lanolina.

Cerae Lanettae - woski Lanette, mieszanina kwasu stearynowego, palmitynowego i etanolu. Tworzy emulsję  typu olej w wodzie. Umożliwia wprowadzenie do receptury kwasu salicylowego, kwasu borowego, kamfory, siarki, jodku potasu. Składnik wielu kremów kwaśnych.

Oleum paraffinum - olej parafinowy, parafina ciekła.

Linimentum calcarium (lin. ol. calcis) - mazidło wapiene, smarowidło wapienne - mieszanina wody wapiennej  - Aqua Calcis (Calcaria  caustica soluta) z olejem lnianym Oleum Linii. Dawniej stosowane do leczenia oparzeń. Posiada działanie przeciwzapalne, przeciwwysiękowe, przyśpieszające regenerację skóry. Opis wody wapiennej - patrz dalej.

 

 

Prof. Mierzecki dobre wyniki uzyskał za pomocą kremu:

 

Rp. Cera flava 5,0

Cera Lanettae 10,0

Ol. Arachidis 20,0 (olej arachidowy, przyp.)

Lanolini 10,0

Cholesterini 0,5

Lecithini 0,5 (lecytyna, przyp.)

Boracis 0,5 (borax, przyp.)

Aquae 50,0

Sulf. coloid. 5,0 (siarka koloidalna, obecnie nie stosowana w Polsce; mieszanina siarki z żelatyną; przyp.)

Zapach 0,5

 

Rp. Stearini albi 10,0 (stearyna biała, kwas stearynowy, przyp.)

Ol. paraffini albi 6,0 (olej parafinowy, parafina ciekła, przyp.)

Boracis 0,6

Cal. carbon. 1,0 (węglan wapnia, kreda biała, przyp.)

Aquae 75,0

Ol. Lavandulae 1,0

 

Rp. Stearini 50,0

Boracis 5,0

Ammonia dilut. 20,0 (amoniak rozcieńczony, 10%, przyp.)

Glycerini 50,0

Aquae 100,0

Paraffini liquidi 15,0 (parafina ciekła, przyp.)

Aviroli cum Aqua 1:4 50,0 (avirol to emulgator powstały przez sulfonowanie alkoholi, można go zastąpić innym emulgatorem, przyp.)

Liq. alum. acetici 200,0 (roztwór octanu glinu, znanego raczej pod nazwą Altacet, przyp.)

 

Rp. Sulf. praecipit. 5,0

Zinci oxyd. 5,0

Camphorae 1,0 (kamfora, przyp.)

Tragacanthae 1,5 (tragakanta, przyp.)

Spir. vini 20,0

Aq. calcis ad 200,0 (woda wapienna, przyp.)

 

Przy podrażnieniu skóry Mierzecki stosował Pasta aquosa:

Rp. Zinci oxyd. 15,0

Talci 5,0

Amyli 10,0

Mucilago Tragacanthi 1% 15,0

Aquae 10,0-15,0

 

Rp. Talci

Zinci oxydat. aa 20,0

Glycerini 10,0

Bentonit 2,0

Liquor Burovi

Aq. destillata aa ad 100,0

 

Wyjaśnienia:

 

Liquor Burovi = Liquor Burowii - płyn Burowa - Aluminium aceticum solutum - roztwór octanu glinu lub octano-winianu glinu - Aluminium acetico-tartaricum 50%. Zewnętrznie stosowano roztwory 5-20% do okładów, przemywania, opatrunków na stłuczenia, opuchnięcia, ropnie, jako środek antyseptyczny, przeciwkrwotoczny, ściągający i przeciwwysiękowy. Wykazuje silne działanie przeciwzapalne. Ponadto do płukania jamy ustnej, pochwy i pecherza moczowego przy stanach zapalnych i zakażeniach. Hamuje wydzielanie łoju, obkurcza pory.

 

Tragacantha = Gummi tragacanthae - tragakanta, tragakant - guma otrzymywana z Astragalus gummifer (traganek gumodajny), rozgałęziony polisacharyd zbudowany z kwasów uronowych. Służy do zagęszczania leków, uzyskiwania emulsji i zawiesin. Dawniej także doustnie, doodbytniczo, na skórę jako środek powlekający.

 

Bentonit - Bentonitum, montmorillonit, montmorylonit - minerał, zawierajacy głownie krzemian magnezu i glinu. Biały, szary lub żółtawy proszek, tłusty, pochałaniający wodę, pęczniejący w obecności wody (z wodą tworzy żel tiksotropowy, pH 9-10). Pod wpływem wody powieksza swoją objetość. Zastosowany na skórę działa osuszająco, absorbująco i osłaniająco. Wykazuje zdolnośc do wymiany jonowej. Pochłania pot i łój. W recepturze do uzyskiwania zawiesin, do past, maści, proszków doustnych, zasypek. Stabilizator zawiesin 0,5-5% i emulsji 1%. Nośnik substancji leczniczych, antyzbrylacz, zagęstnik. Stosowany równiez do klarowania (usuwa z cieczy jony miedzi, aminokwasy, białka, polifenole).

 

Mucilago Tragacanthi -  klej (śluz) tragakantow; pierwotna receptura: Tragacantha 4 g, Gummi arabici 1 g, aqua destillata 500 g.

 

Amylum - skrobia.

 

aa - ana partes - w równych częściach.

ad - ad - do (dopełnić do...).

 

Ammonium - amoniak, Ammonium hydricum - woda amoniakalna. Ammonium dilutum - amoniak rozcieńczony - 10% roztwór wodny amoniaku. Na skórę działa oczyszczajaco, odkażająco i rozmiękczająco; udraznia gruczoły łojowe, zapobiega nadmiernemu rogowaceniu gruczołów łojowych, mieszków włosowych i naskórka. Dawniej stosowany wziewnie do cucenia i pobudzenia omdlałych i osłabionych osób. Na skórę w formie maści i roztworu do okładów na ugryzienia i ukąszenia owadów, żmij, użądlenia. W kleikach śluzowych (z gumą arabską, tragakantą) 1-6 kropli amoniaku podawano doustnie w ataku padaczki.

 

Borax (Boracis) - natrium biboricum (tak naprawdę jest to czteroboran sodu Na2B4O7 - natrium tetraboricum), dwuboran sodowy - środek antyseptyczny, ściągajacy, przeciwobrzękowy, przeciwświądowy, przeciwgrzybiczy. Do trucia owadów (karaluchy). Dawniej stosowany na skórę (4% roztwory) i do wewnątrz. Do płukania jamy ustnej, gardła i narządów płciowych. Do okładów na rany i oparzenia. Boraks w glicerynie stosowany w leczeniu pleśniawek. Wewnętrznie w XIX i na początku XX wieku jako środek moczopędny 500 mg 3-4 razy dziennie (max 4 g dziennie). Dziś wiemy, że związki boru w dużych dawkach uszkadzają wątrobę i nerki, dlatego nie stosuje się ich tak powszechnie i z większości krajów zostały wycofane. Stosowane na duże powierzchnie skóry ulegają wchłonięciu do krwi i również wywołują zatrucie, szczególnie u dzieci. Dlatego obecnie nie powinno się stosować preparatów boru u dzieci. Podobne właściwości wykazuje kwas borowy (borny) Acidum boricum (Acidum boracicum), niegdyś popularny w leczeniu stanów zapalnych spojówek i powiek. Kwas borowy jest również składnikiem zasypek antyseptycznych i przeciwzapalnych.

Dawka trująca kwasu borowego wynosi 1-3 g; dawka śmiertelna dla człowieka 8-20 g. Opisano szereg zatruć, zwłaszcza u dzieci po zastosowaniu okładów z kwasu borowego, boranu sodu, maści bornej, i zasypek z kwasem borowym. Bor łatwo przenika do krwi przez skórę i błony śluzowe uszkodzone. Szybko wchłania się z przewodu pokarmowego i układu oddechowego (niegdyś były również stosowane maść i krople do nosa z boranem sodu i kwasem borowym). Objawami zatrucia są: zaczerwienienie twarzy, rumienie na skórze, wynaczynienia (wybroczyny krwawe), pokrzywka, utraty świadomości, zawroty głowy, osłabienie mięśnia sercowego, drgawki i porażenie układu nerwowego ośrodkowego. Po podaniu doustnym boranów zaobserowoano obumieranie nabłonków przewodu pokarmowego, przekrwienie i obrzek błon sluzowych żołądka i jelit. Podczas zatrucia dochodzi do stłuszczenia nerek i wątroby oraz obrzęku śledziony i mózgu. U kobiet ciężarnych preparaty boru po podaniu doustnym wywołują poronienie. Możliwe jest również oddziaływanie boru na przebieg ciąży poprzez skórę. Oczywiście nie należy wpadać w panikę, bor był stosowany w lecznictwie przez ponad 150 lat. Należy go używać rozsądnie i wtedy będzie bezpieczny.

 

Ponadto dobre efekty dawały kremy:

 

Rp. Amyl. solan. 40,0

Zinci oxyd. 5,0

Cerae Carnaubae 0,50

 

Rp. Ung. cetyl. 40,0

aut

Eucerini 40,0

Aquae 20,0

 

Carnauba rozpuścić w eterze i dodać resztę składników, rozetrzeć w moździerzu, potem dać ung. cetyl. albo Eucer. Aquae. W celu siągniecia właściwości chłodzących warto dodać Menthol.

 

Mechaniczne usuwanie zaskórników ze skóry ułatwiają preparaty rozmiękczające i trawiące naskórek (otwierające zaskórniki), np. oparte na enzymach:

 

Rp. Pepsini (Acid. hydrochlor dilut.) ad 15,0 (pepsyna - pepsinum w roztworze kwasu solnego, doradzam roztwór o pH 1-1,5; enzym trawiący białka, występujący w żołądku, do dziś stosowany w lecznictwie, przyp.)

Glycerini 10,0

Aquae ad 100,0

 

Rp. Acid. hydrochloric. dil. 1,5

Pepsini 3,0 (pepsyna, przyp.)

Aquae destil. 30,0

Lanolini 10,0

Vaselini ad 100,0

 

Skórę można również nawilżyć parówką z dodatkiem ziół: rumianek, skrzyp.

 

Po usunięciu wągrów skórę zmywać płynem odkażającym:

 

Rp. Thymoli 0,50 (tymol krystaliczny, przyp.)

aut

Acid. carbol. liquef 1,0 (patrz niżej, przyp.)

aut

Acidi salic. 2,0

Spir. vini dil. 100,0

Można również zastosować maści odkażające:

Rp. Resorcini 0,1-0,2

Zinci oxyd.

Bismut. subnitric aa 1,0 (azotan bizmutu - silny środek odkażający, przeciwłojotokowy, abtyseptyczny, obkurczajacy pory, przyp.

Ung. leniens

Ung. simplex aa ad 20,0

 

Objaśnienie:

Unguentum leniens - maść zmiękczająca (Emollifient ointment):

Rp.

Olbrot 15,0 (Cetaceum)

Wosk biały 8,0 (Cera alba)

Olej rzepakowy 62,0 (Oleum Rapae)

Woda 15,0 (Aqua)

Olejek lawendowy 2 krople (Oleum Lavandulae)

Zmiękcza skórę, działa przeciwświądowo, łagodząco.

 

Unguentum simplex - unguentum cereum - maść woskowa:

Rp.

Wosk biały lub żółty (Cera alba seu Cera flava) 15,0

Smalec wieprzowy (Adeps suillus) 85,0

Działa natłuszczająco i ochronnie.

 

 

Po usunięciu wągrów i zmyciu twarzy płynem odkażającym wcierać w skórę nieznaczną ilość coldcreamu:

 

Rp. Ol. paraff. 20,0

Lanette cera 75,0

cerae flav. 40,0 (wosk żółty, przyp.)

Lanolini 35,0

Boracis 25,0

Kalicarbon 5,0 (węglan potasu, przyp.)

Aquae 200,0 (woda, przyp.)

Zapach 1,0

 

Rp. Ol. paraffini 20,0

Cera Lanette 75,0

Cera flava 40,0

Lanolini 35,0

Boracis 25,0

Zapach 1,0

Aquae 200,0

 

Polecany był również preparat z fenolem:

 

Rp. Phenoli liquefacti 0,2

Acid. stearin 20,0

Cera flava 4,0

Triaethanolamini 10,0

Aq. destil. 66,0

Ol. Lavend. 1,0

 

Objaśnienie:

Phenolum liquefactum - Acidum carbolicum liquefactum - kwas karbolowy płynny, fenol płynny - ciecz przezroczysta, poczatkowo bezbarwna, w miarę przechowywania czerwienieje i brunatnieje. Przygotowanie: Acidum carbolicum crystallisatum (kwas karbolowy krystaliczny), czyli fenol krystaliczny (Phenolum) 100 części (np. 100 g) + Aqua destillata (woda destylowana) 10 części (10 g), odstawić w ciemne miejsce i pozostawić do upłynnienia.

 

W przypadku stanu zapalnego gruczołów łojowych, nacieków i ropni należy zastosować preparaty złuszczające:

 

Rp. Pasta złuszczająca Lassar'a

Beta-Naphtol 10,0

Sulf. praecipit. 40,0

Sapon. virid.

Vasel. flavi aa 25,0

 

Rp. Pasta złuszczająca Unna

Pasta Zinci

Resorcini aa 40,0

Ichtyol

Vaselini aa 10,0

 

Złuszczanie skóry uzyskiwano wówczas również za pomocą naświetlania lampą kwarcową i lampą Kromayera (lampa krzemowo-rtęciowa).

W I połowie XX wieku istnieli również zwolennicy naświetlania skóry trądzikowej z dużymi naciekami i ropniami promieniami Roentgena (dawki od 100 do 150 radów przy filtrze 1-4 mm Al co 8-10 dni, nie częściej jednak jak 3-4 razy). Prof. Mierzecki nie popierał jednak naświetlania zmian trądzikowych promieniami Roentgena.

Zalecano także autohemoterapię oraz wstrzykiwanie oczyszczonego oleju terpentynowego:

Rp. Ol. terebinth. rectif. 1,0

Ol. oliv. pur. ad 10,0

Bakteryjne powikłania trądziku leczono penicyliną w dawkach od 100.000 do 2 000 000 jednostek.

Objaśnienia:

Oleum Terebinthinae rectificatum - olejek terpentynowy czysty; otrzymywany przez destylację terpentyny; bezbarwna, ruchliwa ciecz o silnym zapachu i smaku. Zastosowana na skóre działa drażniąco, pobudzając krążenie krwi. Stosowano do wcierania w skórę przy nerwobólach, reumatyzmie,przy przeziebieniach. ponadto do inhalacji przy nieżycie oskrzeli z wydzieliną ropną i zgorzeli płuc. W maściach 6% do leczenia odmrożeń. Dawniej również doustnie przy zatruciach fosforem i przy nieżytach układu moczowego. Ponadto doustnie jako środek żółciopędny przy kolce żółciowej i kamicy żółciowej - 5-10 kropli. Do okładów na szyje przy zapaleniu i zaflegmieniu gardła i krtani. Wreszczie zewnętrznie do wcierania we włosy i skóre jako środek przeciwpasożytniczy. Podany pozajelitowo (podskórnie) do nieswoistej rerapii bodźcowej w celu pobudzenia układu odpornościowego - powoduje powstanie ropnia jałowego, uwalnianie białek do krwiobiegu i w ten sposób pobudzanie procesów odpornościowych.

Oleum olivarum purum - olej z oliwek czysty, sterylny do wprowadzania środków leczniczych pozajelitowo. Rozpuszczalnik dla wielu składników leczniczych, np. kamfory.

Aqua destillata - woda destylowana.

Beta-naphtolum, naphtholum-beta, naftol, beta-naftol - 2-hydroksynaftalen, wodortlenowa pochodna naftalenu - białe, ciemniejące na świetle płatki o zapachu fenolowym, o temp. topn. 122 stopnie C, nierozpuszczalne w wodzie, rozpuszczalne w alkoholach i eterach, olejach i roztworach alkalicznych. Jest mniej trujący od izomeru alfa-naftol. Środek silnie przeciwgrzybiczy, przeciwpasożytniczy (niszczy owady i roztocze), antybakteryjny, przeciwłojotokowy, ściągający i redukujący (keratoplastyczny i keratolityczny). Hamuje odczyny zapalne. Stosowany w leczeniu łuszczycy, liszajów, wyprysków, trądzików, grzybic, nużycy, świerzbu i wielu innych. Obecnie w większości krajów wycofany, uznany za przestarzały i szkodliwy. Nie pownien być stosowany na duże powierzchnie skóry. Od końca XIX wieku nie był podawany doustnie. Zewnętrznie w pastach, maściach, roztworach, zawiesinach 1-5-10, rzadziej 15%.

Rp. Naphtholi 2,0
Spiritus ad 100,0
MDS. do przemywania skóry przy łojotoku, trądziku i wypryskach.

Rp. Naphtholi 1,0
Vaselin. ad 20,0
M.f. ungt. DS. Wyprysk - eczema.

Rp. Naphtholi 10,0
Sulfuris praecip. 50,0
Vaselin.
Sapon. virid. aa 25,0
M.f. Pasta. DS. łuszczyca Psoriasis, Sykosis = Sicosis - figówka, trądzik - Acne.

Rp. Naphtholi
Sapon. kalin. aa 10,0
Vaselin. ad 100,0
M.f. ungt. DS. Psoriasis (łuszczyca).

Triaethanolaminum, trietanolaminum - trójetanolamina - gęsty płyn higroskopijny, mieszający się z wodą i alkoholami. Zmydla wolne kwasy tłuszczowe, z tłuszczami obojętnymi tworzy emulsje, które gęstnieją po podaniu kwasów tłuszczowych. Stanowi emulgator w preparatach dermatologicznych i kosmetycznych (może stanowić 10-15% masy). Ponadto przyczynia się do oczyszczenia porów i udrożnienia gruczołów łojowych. Zapobiega zaskórnikom.
 

Spiritus Saponis kalini - spirytus mydlany (z mydła potasowego), wg FP III:
Rp.
Oleum Lini 30 cz. (olej lniany)
Kalium hydricum  5 cz. (wodorotlenek potasu)
Aqua 8 cz. (woda)
Spiritus 95% 9 cz. (spirytus 95%)
Wodorotlenek potasu rozpuścić w wodzie, dodać spirytus i olej lniany, zmieszać i pozostawic, silnie kłócąc od czasu do czasu, aż do całkowitego zmydlenia się oleju lnianego. Koniec zmydlenia poznaje się po tym, że ciecz staje się przezroczysta i próbka jej całkowicie rozpuszcza się w wodzie. Po zmydleniu dodać Oleum Lavandulae - olejek lawendowy 1 cz., Aqua - woda 20 cz., Spiritus 95% 27 cz. Całość zmieszać i przesączyć. Chronić od światła. Spirytus mydlany działa oczyszczająco, keratoplastycznie, keratolitycznie, przeciwzaskórnikowo i odkażająco.