Łojotok - Seborrhoea i trądzik -Acne wg opisu prof. dr med. Franciszka Krzyształowicza
"Choroby skóry"
Warszawa 1928


 

Zdaniem prof. Fr. Krzyształowicza łojotok (seborrhoea) nie jest jednostką chorobową, lecz stanem skóry uwarunkowanym genetycznie, jak to ładnie określił …pewnym stanem skóry, konstytucjonalnym, wrodzonym, związanym z czynnością gruczołów dokrewnych”. Nadmierne wydzielanie łoju jest powiązane z zaburzeniami rogowacenia naskórka, przy czym wydzielanie łoju i potu przypisał w sposób nieprawidłowy tylko gruczołom kłębkowym (potnym). Powołał się przy tym na doniesienia Meissnera, Henlego, Unny i Boselliniego.

Dziś wiemy, że w skórze występują gruczoły apokrynowe, łojowe i epokrynowe. Zobowiązany jestem tutaj do przedstawienia pewnych wyjaśnień:

Gruczoły apokrynowe (wielkokłębkowe, wielkie gruczoły kłębkowate) – glandulae sudoriferae apocrinae są strukturalnie podobne do gruczołów potowych właściwych, lecz znacznie większe od nich. Ujścia tych gruczołów przeważnie nie otwierają się bezpośrednio na powierzchni skóry, lecz wnikają do mieszków włosowych i za pośrednictwem ujścia mieszków włosowych wydzielina wydostaje się na zewnątrz. Nie wydzielają one potu i nie uczestniczą w termoregulacji. Wydzielają substancje wonne (w tym również feromony) związane z rasą, płcią i cechami osobniczymi. Wydzielina ma postać białawego płynu (emulsji), w skład którego wchodzą: woda, kwasy tłuszczowe, sterole, kwas moczowy, aminokwasy, kwas mlekowy, mocznik, polipeptydy, chlorek sodu, chlorek potasu, glikozaminoglikany, amoniak.

Strukturalnie mają postać rozgałęzionych cewek. Wokół cewek występują komórki mioepitelialne (mające zdolność kurczenia się), dzięki czemu wydzielina może być aktywnie przesuwana w kierunku ujścia. W pęcherzykach sekrecyjnych powstaje wydzielina wg mechanizmu apokrynowego (drobne pęcherzyki sekrecyjne ulegają fuzji w coraz większe oraz połączeniu z zewnętrzną błoną komórkowa; powoduje to efekt skracania się komórek wydzielniczych przez ubytek części szczytowej = wierzchołkowej).

Aktywność gruczołów apokrynowych regulowana jest przez układ nerwowy (czynniki psychiczne, układ wegetatywny) oraz układ hormonalny.

Gruczoły apokrynowe zlokalizowane na twarzy (nos, wargi, czoło, broda, okolice uszu, małżowiny uszne, powieki), w okolicach szyi, piersi, pod pachami, wokół odbytu i w pobliżu oraz na narządach płciowych. Uczynniają się w okresie pokwitania, zanikają po menopauzie. U kobiet jest ich więcej niż u mężczyzn. Z uwagi na podobieństwo do gruczołów potowych zostały mylnie uznane przez niektórych autorów za gruczoły potowe mające zdolność wydzielania zarówno potu jak i łoju.

Gruczoły potowe właściwe (ekrynowe)Glandulae sudoriferae ecrinae, czyli gruczoły kłębkowe małe, występują na całej powierzchni skóry z wyjątkiem wewnętrznej powierzchni napletka, żołędzi prącia, warg sromowych mniejszych, łechtaczki i warg (rąbek czerwieni wargowej). Najliczniej występują na skórze dłoni i stóp. Ogólna liczba gruczołów łojowych wynosi 2-5 mln. Uczestniczą w termoregulacji. Strukturalnie mają postać zwiniętych spiralnie cewek (strefa wydzielnicza: nabłonek sześcienny jednowarstwowy). Strefa wyprowadzająca (kanalik prosty) wyścielona jest nabłonkiem sześciennym dwuwarstwowym. Część wydzielnicza składa się z komórek jasnych (kwasochłonna cytoplazma, liczne mitochondria, intensywnie oddychają, pompują jony) i komórek ciemnych (cytoplazma zasadochłonna, intensywna synteza białek, proteoglikanów). Cewki otoczone są przez komórki mioepitelioidalne. Układ współczulny wzmaga wydzielanie łoju.

Wydzieliną jest pot (sudor), który powstaje z przesączu krwi i wydzieliny komórek gruczołowych. Pot zawiera wodę, chlorek sodu, amoniak, mocznik, kwas moczowy, proteoglikany, niekiedy ksenobiotyki (substancje chemiczne obce, np. metabolity leków, dodatków do żywności).

Gruczoły łojoweGlandulae sebaceae występują we wszystkich okolicach skóry, z wyjątkiem skóry dłoni i stóp. Rozwijają się intensywnie w okresie pokwitania. Wydzielają łój (sebum). Ujścia gruczołów uchodzą do mieszków włosowych lub bezpośrednio na powierzchnię skóry. Obwodową część gruczołu zajmują komórki rozrodcze (odnawiające, intensywnie dzielące się), natomiast rdzeń budują komórki pęcherzykowe wypełnione wydzieliną. Nowe komórki z obwodu przesuwają się ku środkowi, ich zawartość ulega przemianie w wydzielinę. W samym centrum komórki pękają i uwalniają łój. Uwolnienie wydzieliny związane jest ze zniszczeniem komórki, co nosi nazwę holokrynii (holokrynowy mechanizm wydzielania). Liczba gruczołów łojowych wynosi przeważnie 50-100/cm2. Na skórze twarzy liczba ta wzrasta do 400/cm2.

Wydzielanie łoju jest regulowane przez hormony sterydowe: 17-ketosteroidy strefy siatkowatej nadnerczy i androgeny (testosteron). Uwalnianie łoju (opróżnienie gruczołów łojowych i mieszka włosowego) wzmaga układ nerwowy współczulny.

Zatem do mieszka włosowego uchodzą dwa gruczoły: gruczoł łojowy i gruczoł apokrynowy.

 

Krzyształowicz był zwolennikiem modnej wówczas koncepcji Dariera, aby zaprzestano używania terminu łojotok i zastąpienia go nazwą kerose. Kerose miało oznaczać nie tylko zaburzenia w czynnościach wydzielniczych skóry, ale także zaburzenia czynności rogowacenia naskórka.

Podłoże kerotyczne stanowiło, więc warunki sprzyjające różnym patologiom. Przyczyny kerose upatrywano w nieprawidłowościach funkcji tarczycy (do dziś istnieją zwolennicy tej hipotezy) oraz gruczołów rozrodczych (jajnik, jądro). Wpływ narządów rozrodczych na kerose wiązano z bujnym rozwojem (i nadczynnością) gruczołów łojowych w okresie pokwitania. G.E. Rost opisał nasilanie się trądziku na 10 dni przed menstruacją. Wiedziano również, że w chorobie Basedowa (morbus Basedovi), w dystrophia adiposo-genitalis (dawniej określano to również jako Morbus Pechkranc-Froehlich albo adipositas hypophysaria; dotyczy zaniku, nowotworów lub innego uszkodzenia przysadki mózgowej i podwzgórza i związanych z tym następstw) oraz w myxoedema (czyli obrzęk śluzowaty – zanik funkcji tarczycy) - trądzik i łojotok nie występują. Kerose wiązano również z cechami genetycznymi i tym samym skłonnościami do ich odziedziczania.

Łojotok można samodzielnie stwierdzić oglądając skórę: błyszcząca, lepka, nieco żółtawa. Bibułka przyłożona do skóry ulega nasączeniu łojem.

Prof. Krzyształowicz w objawach kerose wykazał: kropelki tłuszczu w ujściach gruczołów, nadmierne wydzielanie potu, rozszerzenia ujść gruczołów łojowych, tłuste czopy w ujściach gruczołów łojowych (zaskórniki), żółtoszary odcień skóry, pogrubienie skóry w fałdach nosowo-policzkowych, nosa, czoła i podbródka, charakterystyczny zapach wydzieliny skóry (łojowy).

Objawy początkowe można zauważyć już od 12 roku życia. Widoczny jest wpływ innych nieprawidłowo funkcjonujących narządów na stan skóry trądzikowej: układu limfatycznego, pokarmowego, wydalniczego, dokrewnego, krążenia. Nieprawidłowe odżywianie się, przemęczenie fizyczne i psychiczne, brak higieny pogarszają objawy trądziku.

W wydzielinie gruczołów łojowych zaobserwowano obecność mikroorganizmów: microbacillus seborrhoeae (Sabouraud) lub bacillus acne (Unna, Hodara). W ówczesnych latach nie uważano tych mikrobów za przyczynę choroby. Traktowano je jako saprofity. Obecnie bakterie te noszą nazwę Propionibacterium acnes. Oprócz bakterii znaleziono również grzyb: epidermophyton Mallassez-Sabouraud (obecnie Pityrosporum), którego już wtedy posądzano o przyczynę łupieżu (Pityriasis).

Na podłożu kerotycznym rozwijają się również zakażenia gronkowcami i paciorkowcami, dlatego towarzyszą one tradzikowi.

Jeżeli trądzik objawia się dużą ilością ciemnych zaskórników, stan taki określano jako Acne comedonosa. Gdy do zaskórnika wnikną gronkowce (Staphylococcus), powstaje stan zapalny. Wokół ciemnego zaskórnika rozwija się nieco wzniesiona obwódka różowa (Acne papulosa). Guzek powiększa się, silniej czerwienieje, staje się bolesny, a na szczycie jego wytwarza się krosta zasychająca powoli w strup (Acne pustulosa superficialis). Stan zapalny i ropny obejmuje tylko otoczenie zaskórnika lub sięga głęboko, aż do torebki włosa. Powstaje ropień, czasem w postaci czyraka (Furunculus) lub stan ropny rozlany – ropowica – Acne phlegmonosa.

Wszystkie formy objawów mogą istnieć równocześnie, dlatego często mówiono wówczas o trądziku wielopostaciowym – Acne polymorpha. Często na skórze trądzikowej spotkać można drobne ziarenka barwy żółtawej lub białawej wznoszące się półkoliście na skórze, twarde, powstające w ujściach gruczołów łojowych, szczególnie na twarzy (okolice oczu) i na narządach płciowych. Określane są mianem milium (prosak). Można je wyłuszczyć ze skóry po nakłuciu w postaci rogowo-łojowego ziarnka. Przewlekle występujące zmiany trądzikowe, permanentny stan zapalny pozostawia po sobie wgłębienia w skórze, określane przed wojną guziczkami – Acne indurata chronica.

W latach 20. XX wieku wyróżniano odmianę trądziku zwyczajnego, mianowicie trądzik bliznowaty karku (Acne keloidea nuchae; dermatitis papilaris capillitii Kaposi). Jest on następstwem chronicznego zapalenia ropnego mieszków włosowych. Prowadzi ono do nadmiernego i niekontrolowanego rozwoju tkanki łącznej bliznowatej, czego efektem są wybujałe blizny (Cicatrix hypertrophica).

Kolejną odmianą trądziku jest trądzik zgorzelinowy – Acne necrotica Boeck. Pojawia się na skroniach, czole, w fałdach nosowo-policzkowych, rzadziej na brodzie, klatce piersiowej i grzbiecie. Krosty pozostawiają po sobie znaczne wgłębienia w skórze. Pierwszymi objawami trądziku zgorzelinowego są: miejscowy świąd, pieczenie skóry, następnie rozwój pęcherzyków ropnych (vesico-pustula) z wgłębieniem w środku. Pęcherzyki mają barwę żółtą, średnicę 2-4 mm. Wokół pęcherzyków występuje różowa obwódka (podobieństwo do ospy). Pecherzyk zasycha stopniowo od środka, przekształca się w strup najpierw brunatny, potem czarny, który ulega wklęśnięciu do środka. Po odpadnięciu strupka pozostaje talerzykowate, głębokie wgłobienie w skórze, początkowo zaczerwienione, potem blade.

W pracach z początku XX wieku trądzik różowaty określano często nazwą różyczki skóry – Rosacea. Objawami trądziku różowatego są: zaczerwienienie części środkowych twarzy (nosa, policzków). Pojawia się najczęściej w wieku średnim, zwłaszcza u kobiet. Czas utrzymywania się zaczerwieniania twarzy jest różny. Zwiększa się on napadowo pod wpływem czynników zewnętrznych, np. atmosferycznych, jak i wewnętrznych, pochodzących z nieprawidłowo funkcjonujących narządów (układ żółciowy, wątroba, żołądek). Wskutek ciągłego rozszerzania się naczyń krwionośnych i przekrwienia dochodzi do rozwoju teleangiektazji (teleangiectasis). Powikłaniem trądziku różowatego jest rozwój krostek, przerośnięcia tkanki skórnej (zmiany zwyrodnieniowe) i rozszerzenie gruczołów łojowych. W późnym okresie rozwoju choroby wytwarza się stan wyraźnego przerostu skóry: barwa skóry staje się sinawo-czerwona, uwyraźnia się sieć poszerzonych naczyń krwionośnych; powierzchnia staje się nierówna, guzkowata, zwłaszcza skóra nosa (rosacea hypertrophica, rhinophyma).

Leczenie stanu kerotycznego.

Leczenie zmian łojotokowych skóry (trądzik) ograniczało się do łagodzenia objawów i zapobiegania następstw stanu kerotycznego (profilaktyka powikłań kerose):

- uregulowanie przemiany materii

- uregulowanie czynności układu pokarmowego

- optymalne odżywianie się

- unikanie przemęczenia fizycznego i psychicznego

- zapobieganie niedokrwistości

- leczenie uzdrowiskowe

- właściwe pielęgnowanie skóry

Zalecano ciepłe kąpiele z namydlaniem mydłem przetłuszczonym lub z dodatkiem środków redukujących (boraksowe, rezorcynowe, siarkowe) w celu regularnego usuwania łoju oraz zrogowaciałego naskórka i udrażniania ujść gruczołów łojowych.

Masaże skóry mające na celu wyciskanie łoju (przyśpieszanie opróżniania gruczołów łojowych, wymuszanie przesuwania się mas łojowych przez mieszki włosowe).

Krosty należy otwierać igiełką i odkażać spirytusem salicylowym, spirytusem z salolem (salol – salolum, Phenyli salicylas to salicylan fenylu o działaniu antyseptycznym), spirytusem kamforowym lub płynem Hoffmana. Po ustąpieniu podrażnienia skóry można zastosować preparaty redukujące (dawniej pasty i maście określano często wspólna nazwą ciasta redukujące): początkowo przetwory rtęciowe (hydr. praecip. flav., album, calomel) lub bismuthum później takich jak siarka Sulfur, rezorcyna - Resorcinum, dziegieć – Pix.

 

Dla wyjaśnienia podaję:

Płyn Hoffmana - Spiritus aethericus; Liquor anodynus Hoffmani (czasem pisany jako Hoffmanna, abo Hofmana) to mieszanina etanolu 96-99,8% (75 ml, albo 75 części) z eterem dietylowym (25 ml, albo 25 części); albo inaczej: 1 część eteru na 3 części etanolu, zatem na to samo wychodzi. Stosowany zewnętrznie do przemywania skóry jako środek odkażający i odtłuszczający (oczyszczający). Ponadto doustnie przy omdleniach i osłabieniu na cukrze (20-30 kropli). Dawniej uznawany za środek podniecający. Wielokrotnie stosowałem te krople z bardzo dobrym skutkiem. W XIX i na początku XX wieku wchodził również w skład preparatów zawierających wyciąg z chinowca (chinina), kłączy imbiru (Zingiber) i wodą (spirytusem) amoniakalno-anyżową Liquor ammoni anisatus (preparaty pobudzające, cucące).

 

1. Hydrargyrum oxydatum flavum – żółty tlenek rtęciowy, tlenek rtęci żółty działa antyseptycznie (bakteriobójczo). Stosowany był w formie past, maści i zasypek 2,5% przy stanach zapalnych skóry i błon śluzowych. Leczono nim owrzodzenia kiłowe. Wchodził również w skład maści do oczu (przy zapaleniu spojówek i powiek). Ponadto doustnie w leczeniu kiły (w proszkach i pigułkach kilka razy dziennie po 5-10 mg; maksymalna dobowa dawka wynosiła 60 mg).

 

2. Hydrargyrum praecipitatum album– chlorek amidortęciowy, chlorek aminortęciowy, Hydrargyrum amidato-bichloratum. Zewnętrznie w postaci maści i past przy syfilisie (kiła) i chorobach skórnych na tle infekcji bakteryjnych, roztoczami i owadami. Maści w proporcji 0,2-1,5:10,0; zasypki 1,25:15,0.

Rp. Hydr. praecip. albi 2,0

Vaselini 20,0

S. Maść.

 

Rp. Hydrarg. praec. albi 10,0

Sapon. kalin. 40,0

Lanolin. anhyd. 50,0

M.f. ung.

S. Maść. Do wcierania w owłosioną część głowy przy liszaju łuskowatym.

 

3. CalomelHydrargyrum chloratum mite, manna metalorum, mercurius dulcis – chlorek rtęci, chlorek rtęciawy, kalomel. Niegdyś miał duże znaczenie jako lek. Na błony śluzowe i skórę działa odkażająco i drażniąco, w większych stężeniach żrąco. Po podaniu doustnym zwiększa wydzielanie soków trawiennych, działa przeczyszczająco i moczopędnie. Niestety, gdy nie nastąpiło przeczyszczenie zalegał w przewodzie pokarmowym i stopniowo ulegał wchłonięciu do krwi i limfy, przez co powodował zatrucie. Mało wrażliwe na zatrucie kalomelem są dzieci, dlatego często podawano im kalomel jako środek przeczyszczający. Po zastosowaniu dosutnym nie należy spożywać pokarmów słonych, bo chlorek sody wzmagał wchłanianie kalomelu do krwi.

Zewnętrznie był stosowany do leczenia kłykcin (dawniej kondylomaty), owrzodzeń kiłowych i zmętnień rogówki. Ponadto zewnętrznie w leczeniu trądziku. Stosowano maści 33% do profilaktyki kiły i leczenia kłykcin (condylomata). Dawkowanie: przy syfilisie 3 razy dziennie po 50 mg; jako lek przeczyszczający do 1 g dziennie; jako lek moczopędny 3 razy dziennie po 200 mg; przy tyfusie brzusznym i nawrotowym (reccurens) 250 mg co 2 godziny, razem 4 proszki.

Rp. Calomel 5,0

Adipis Lanae

Vaselin. aa 20,0

M.f. ungt. DS. wypryski, trądzik.

 

            W przypadkach głębszych nacieków trzeba zastosować okłady parujące (pod ceratką) z wody rezorcynowej 1%, ichtiolu 2%, rozczyny salmiaku 1:800 lub rozcieńczonej wody Aliboura – obok stosowania maści i past na noc i zmywania.

Woda Aliboura:

Cupri sulfurici 2,0 (siarczan miedzi)

Zinci sulfurici 7,0 (siarczan cynku)

Aq. camphorati 300.0 (woda kamforowa)

Do okładów rozcieńczać wodą przegotowaną w proporcji 1:2 lub 1:4.

Co to jest salmiak?

Salmiak, czyli chlorek amonowy – Ammonium chloratum po podaniu doustnym działa zakwaszająco, pobudzająco na ośrodek oddechowy, przeciwobrzękowo, napotnie, moczopędnie i wykrztuśnie.

Do zakwaszania ustroju zalecano 1-2 g salmiaku kilka razy dziennie (do 10 g/24 h). Zewnętrznie działa przeciwzapalnie, przeciwobrzękowo, odkażająco i rozmiękczająco. Niegdyś był polecany przy nieżytach układu oddechowego i niewydolności krążenia. Ponadto do płukania jamy ustnej i gardła przy stanach zapalnych.

           

Spośród wielu metod złuszczania naskórka należy dobrać taką, żeby nie uszkadzała zbytnio skóry, a równocześnie była efektywna.

Już dokładne namydlenie mydłem szarym lub przetłuszczonym, siarkowym, lub dziegciowym i pozostawienie piany na skórze przez noc przyczynia się do złuszczenia naskórka. Silniejsze uzyskuje się maściami zawierającymi środki redukujące: rezorcyna, siarka. Można również smarować skórę maścią redukującą i pozostawiać ja na kilka minut na skórze, po czym ścierać maścią obojętną, albo też stosować ciasta (pasty) lub płyny na kilka lub kilkanaście godzin, wywołując silną redukcję naskórka, który oddziela się jednolitą warstwą po kilku dniach (obecnie znane jako peeling).

Do pierwszego celu można użyć mieszaninę: siarka Sulfur i mydło zielone Sapo viridis w proporcji 1:1. Sapo viridis jest mydłem potasowym Sapo kalinus, zawdzięczające swoją nazwę barwie zielonej. Niekoniecznie musi być jednak to mydło, może być również mydło szare. W dawnych recepturach dermatologicznych często spotykany składnik.

Ponadto skuteczna jest pasta: kamfora (camphor.) 2,0-10,0, rezorcyna (resorcin.) 2,0-10,0, siarka strącona (Sulf. praecip.) 6,0-30,0, mydło zielone (sapon. virid.) 6,0-30,0, wazelina żółta (vaselin. flav.) 30,0, kreda biała = węglan wapnia (cret. alb. = Creta alba) 5,0-15,0 (sporządzić ciasto redukujące poprzez ucieranie i wygniatanie).

Do drugiego sposobu zaleca się ciasta (pasty), np. Unny, Lassara na pół z rezorcyną, albo praktycznego w użyciu płynu Dariera (sapon. vir., resorcin, sulf., spir. aa = mydło zielone, rezorcyna, siarka, spirytus w równych częściach wymieszać). Tymi przetworami należy smarować skórę 3 razy z przerwami 12-godzinnymi, zmywając za każdym razem woda ciepłą i mydłem. Na skórze wytworzy się odtleniona warstwa naskórka, która stopniowo brunatnieje i odchodzi od zdrowego naskórka. Celem szybszego oddzielenia warstwy zredukowanej należy stosować 2 razy dziennie obojętne ciasta.

Leczenie trądziku różowatego Rosaceae powinno iść w dwóch kierunkach.

Należy wyeliminować czynniki powodujące zaczerwienienie i tym samym przekrwienie twarzy (ograniczyć congestio, czyli nadmierny i gwałtowny przepływ krwi do skóry twarzy). W tym celu trzeba unikać zaparć, spożywania alkoholu, gorących potraw, przechładzania i przegrzewania skóry twarzy. Unikać przechłodzenia kończyn. Nadmierną wrażliwość na czynniki psychiczne (stresowe) należy ograniczyć środkami uspokajającymi (naturalnymi). Brak ruchu, siedzący tryb życia, przepracowanie psychiczne i fizyczne pogarszają stan choroby.

Unna zaleca podawanie wewnętrznie ichtiolu w celu wpłynięcia na układ naczynioruchowy.

Zalecana jest gimnastyka twarzy 3 razy w ciągu dnia po 5-15 minut, przez skurcze rytmiczne wszystkich mięśni twarzowych. Rano i wieczorem stosować okłady ciepłe i masaż z udziałem maści cold-cream z dodatkiem ekstraktu z oczaru Hamamelis 2% lub adrenaliny 2%. Następnie zastosować puder łagodzący. W okresie późniejszym korzystnie mogą wpłynąć okłady z salmiaku 1-5% przez parę godzin, co wieczór. W razie wystąpienia zmian ropnych należy postępować podobnie jak w trądziku pospolitym.

Objaśnienia:

Sapo kalinus - mydło potasowe, barwy szarej (mydło szare) lub zielonej (Sapo viridis - mydło zielone). Działa oczyszczająco, antyseptycznie, przeciwłojotokowo, keratoplatycznie (rozmiękczająco na naskórek), a po pozostawieniu na skórze - keratolitycznie (złuszczająco). Przyczynia się do udrożnienia ujść gruczołów łojowych i mieszków włosowych. W roztworach, mazidłach, zawiesinach, emulsjach oraz pozostawione na skórze na noc - pobudza krążenie krwi w skórze.

Creta alba - kreda biała - węglan wapnia w proszku, wypełniacz do past, zasypek, maści, czasem zawiesin. Działa osuszająco, absorbująco, przeciwłojotokowo. Ponadto składnik past i proszków stomatologicznych do czyszczenia zębów (właciwości ścierne). Nośnik dla wielu substancji leczniczych w starych recepturach.

Hamamelis - oczar, w kosmetologii najczęściej w formie ekstraktu. Zawiera garbniki i związki fenolowe. Działa antyseptycznie, ściągająco i przeciwzapalnie. Hamuje wydzielanie łoju, obkurcza pory. Typowy surowiec garbnikowy.

Aqua camphorata - woda kamforowa - woda nasycona olejkiem kamforowym lub spirytusowym roztworem kamfory w proporcji 1:1000. Powstaje wskutek wytrząsania olejku kamforowego lub roztworu kamfory z wodą przegotowaną. Posiada właściwości przeciwświądowe i odświeżające. Patrz również Camphora: Trądzik - Acne wg opisu
Prof. W.F. Zelenin, prof. N. A. Kurszakow.

Adeps Lanae - tłuszcz z wełny, czyli lanolina.

Lanolina, Lanolinum - tłuszcz z wełny owczej - żółtobrunatna masa i specyficznym zapachu. Zwykła lanolina Lanolinum, Lanolinum hydricum to bezwodna lanolina uwodniona w stosunki 1:2-3. Zawiera cholesterol, izocholesterol, lanosterol, dihydroergosterol, alkohole alifatyczne C18-C30, kwasy tłuszczowe C10-C26 i ich estry. Dobrze wchłania się w skórę. ma doskonałe właściwości osłaniające i natłuszczające. Jest podstawą maści, kremów i past. Lanolina bezwodna Lanolinum anhydricum ma zdolność tworzenia emulsji woda/olej. Lanolina rozpuszcza się w eterze, chloroformie, benzynie. Nie rozpuszcza się w metanolu i etanolu. Miesza się z innymi tłuszczami, z wodą i gliceryną w stosunku 1:2.

Vaselinum- wazelina.

M.f. - miesce fiat - zmieszaj (podane w recepturze składniki), niech będzie, np. ungt., czyli unguentum - maść.

D.S. - da signa - oznacz (opisz).

S. - Signa - oznacz (opisz).

Pix - dziegieć, smoła, patrz: http://luskiewnik.strefa.pl/pix/p1.htm