Henryk St. Różański

 Podstawy zoo- i fitotoksykologii

Pierwsza pomoc przy zatruciach toksynami roślinnymi  oraz ukąszeniach i użądleniach

 

                Fitotoksykologia jest nauką o właściwościach trujących roślin i grzybów oraz mechanizmie działania toksyn roślinnych na organizm człowieka.

         Zootoksykologia jest nauką o właściwościach trujących organizmów zwierzęcych oraz mechanizmie działania toksyn zwierzęcych na organizm człowieka.

Oczywiście współczesna fito- i zootoksykologia wykorzystuje metody badawcze stosowane w innych naukach przyrodniczych w celu przeprowadzenia stosownych analiz jakościowych i ilościowych roślin i zwierząt trujących, ustalenia budowy chemicznej wyizolowanych toksyn, określenia dawki śmiertelnej toksyny, poznania metabolizmu toksyn w organizmie zatrutego i skutków ich działania. Nauki te zajmują się również opracowywaniem metod leczenia (antidotum) i profilaktyki zatruć. Należą do nauk biologicznych i medycznych.

Ukąszenia i użądlenia

         Ukąszenia to ugryzienia zadane przez zwierzęta uzbrojone w rogowe lub chitynowe szczęki albo w zęby. Ukąszenie związane jest z przecięciem powłoki skórnej, niekiedy uszkodzeniem tkanek łącznych podskórnych, mięśni, naczyń krwionośnych, kości i chrząstek. Powstaje w ten sposób rana kąsana lub szarpana. Rana kąsana jest najczęściej sumą ran miażdżonych. Rana na ogół jest zakażona bakteriami lub wirusami przebywającymi w jamie gębowej (ustnej) napastnika. Ślina napastnika może zawierać substancje drażniące lub zapobiegające krzepnięciu krwi, rozszerzające naczynia krwionośne, zwiększające przepuszczalność naczyń krwionośnych – czyli związki wywołujące stan zapalny. Ślina bezkręgowców często zawiera enzymy trawiące tkanki ofiary.  

W naszym kraju rany kąsane zadają najczęściej zwierzęta kręgowe dzikie, domowe oraz stawonogi (z aparatem gębowym gryzącym lub uzbrojone w odpowiednio mocne chelicery).

  Pierwsza pomoc: ranę należy oczyścić za pomocą 3% wody utlenionej lub 0,5-1% roztworu nadmanganianu potasu – kalium hypermanganicum – tabl. 100 mg. Działanie obu preparatów polega na wydzielaniu aktywnego tlenu pod wpływem związków organicznych. Utleniają (a przez to zabijają) one bakterie, wirusy, grzyby, toksyny, wydzielanie tlenu wydala na zewnątrz zanieczyszczenia z głębi rany; oba preparaty działają także ściągająco. Woda utleniona i nadmanganian potasu wykazują również wpływ hemostatyczny (hamujący krwawienia) przy krwotokach z mniejszych naczyń krwionośnych.

Po oczyszczeniu rany wodą utlenioną zaleca się dodatkowo okład z Rivanolu = Ethacridine – wodny roztwór 0,1-0,5% (tabl. 100 mg) na gazie sterylnej. Potem ranę należy osuszyć i zastosować jałowy opatrunek.

W przypadku pogryzienia przez psa i zwierzęta dzikie należy zastosować odpowiednie procedury: powiadomić służby leśne i weterynaryjne oraz policję o zagrażającym zwierzęciu, konieczna jest bowiem obserwacja zwierzęcia w izolacji i przeprowadzenie odpowiednich badań epidemiologicznych. Rannego pacjenta należy zobligować do przychodzenia na zmianę opatrunku w celu obserwacji rany kąsanej. W razie zakażenia konieczne jest bowiem podanie antybiotyków lub sulfonamidów oraz chirurgiczne oczyszczenie rany. Zadaniem pielęgniarki (pielęgniarza) jest szybkie dostrzeżenie takich konieczności.

 

Ukąszenie przez żmiję. W Polsce zagrożenie stanowi żmija zygzakowata Vipera berus, która miejscami jest pospolita. Dorasta do około 70 cm dł., ubarwienie jest zmienne: szare z czarnym zygzakiem; brunatne-rude z czarnym zygzakiem; czarne – różne odcienie. Przebywa w miejscach słonecznych i ciepłych; jest mało płochliwa i mało ruchliwa jeśli nie czuje się zagrożona; bardzo aktywna ruchowo podczas obrony i polowania na ofiary.

Nie jest prawdą, że ucieka gdy człowiek nadchodzi; wielokrotnie spotkałem się z żmijami, które nieruchomiały gdy nadchodziłem lub przybierały postawę najwyraźniej obronną. Dlatego na terenach zamieszkiwanych przez żmije należy zachować dużą ostrożność i ubierać odpowiednie grube obuwie. Nieodpowiedzialne jest spacerowanie po zaroślach, łąkach i polanach w otwartym lub cienkim obuwiu nawet w największe upały. Człowiek może być pogryziony lub użądlony przez liczne owady i pajęczaki, a jego skóra uszkodzona przez alergogenne rośliny.

W przeciwieństwie do żmij, padalce, zaskrońce i jaszczurki są bardzo płochliwe i unikają człowieka.

Ukąszenie przez żmiję objawia się piekącym silnym bólem (chwila ugryzienia). W miejscu ukąszenia widnieją dwa otworki (ranki), zaczerwienienie i narastający obrzęk. Kończyna szybko puchnie; pojawiają się objawy ogólne: powiększenie okolicznych węzłów chłonnych, niepokój, drgawki, bredzenie, ból głowy, mroczki w oczach, utrata świadomości, omdlenie, nudności, wymioty, biegunka, zapaść.

Pierwsza pomoc po ukąszeniu przez żmiję: opaska uciskowa powyżej miejsca ukąszenia, upust krwi z miejsca ukąszenia (cięcie ranki pionowo), ranę wessać bańką Biera lub małym kieliszkiem; podawać choremu dużo płynów i środki pobudzające, glukozę doustnie lub dożylnie. W bezdechu sztuczne oddychanie. Jak najszybciej podać choremu surowicę przeciw jadowi żmij Viper Venom Antiserum (Antitoxinum vipericum equinum) – 500 j.m. (połowę ampułki w miejscu ukąszenia, resztę domięśniowo). Kończynę pokąsaną należy unieruchomić. Zachować spokój. Okryć poszkodowanego w celu zminimalizowania utraty ciepła. Przy zaniedbanych ukąszeniach i po kilku godzinach od ukąszenia należy zwiększyć dawkę surowicy do 1000 j.

W razie braku możliwości podania surowicy: natychmiast założyć opaskę uciskową ponad miejscem ukąszenia, ranę po ukąszeniu naciąć i wygnieść kieliszkiem starannie, okryć chorego aby nie tracił ciepła, ranę nastrzykiwać 1-2% wodnym roztworem nadmanganianu potasu lub chlorku wapnia, podawać dużo płynów i środki pobudzające, aby zapobiec śpiączce, glukoza dożylnie lub domięśniowo. W bezdechu sztuczne oddychanie. Leczenie objawowe. ACTH lub glikokortykosteroidy, ponadto preparaty wapnia, leki przeciwhistaminowe – pozajelitowo.

Silni ludzie przeżywają ukąszenie żmii zygzakowatej nawet bez podania surowicy. Reakcja organizmu na jad żmii jest różna i zależy od wielu czynników. Niestety niektórym ludziom (nadwrażliwym) nie wystarcza podanie surowicy i występują u nich bardzo nasilone objawy ogólne prowadzące do wstrząsu, obrzęku Qunckego, szybkiej utraty przytomności i śmierci z powodu uduszenia.

Istnieją także osoby nie tolerujące surowicy przeciwjadowej, co z kolei jest powodem wystąpienia u nich wstrząsu anafilaktycznego (duszność, sinica, przyśpieszona akcja serca, spadek ciśnienia krwi, pokrzywka, zgon z uduszenia) po podaniu surowicy.

Nazwy handlowe surowic przeciw jadom żmij:

1.     Antytoksyna jadu żmij (Biomed) – amp. 500 j.m. – zawiera przeciwciała neutralizujące jad Vipera berus;

2.     Antivenin (Wyeth-Ayerst) – amp. 10 ml; zawiera przeciwciała przeciwko jadowi żmij zamieszkujących Amerykę Pd., Płn. i Śr. oraz Azję.

3.     Schlangengift-Immunoserum (Chiron-Behring) – amp. 10 ml – zawiera przeciwciała przeciw jadom żmij Europy, Afryki i Azji.

4.     Ipser Europe Pasteur (Pasteur Vaccins Serums et Vaccins) – autostrzykawki 5 ml zawierające przeciwciała przeciw jadom V. berus, V. ammodytes et V. aspis.

 

Ukąszenie przez pająki krajowe. Duże pająki z mocnymi chelicerami (np. pająki wodne i bagienne, krzyżaki, bokochody, skakuny) mogą zadać rankę człowiekowi oraz wprowadzić do skóry swój jad z enzymami trawiącymi. Człowiek może być także ugryziony w czasie snu, nieświadomie przygniatając pająka, np. dłonią, policzkiem. W miejscu ugryzienia powstaje stan zapalny, świąd, następnie bąbel wypełniający się płynem. Taki pęcherz z wodnistą zawartością pęka lub zostaje rozerwany mechanicznie na skutek drapania lub ocierania. Obok swędzenia lub pieczenia inne objawy właściwie nie występują. Ukąszenie ulega samowyleczeniu bez pozostawienia śladu. Gorzej, jeśli człowiek zakazi ranę bakteriami ropnymi lub jest nadwrażliwy na jad pająka. Pojawiają się wówczas przeszywające bóle, drętwienie kończyny, opuchnięcie kończyny, powiększenie węzłów chłonnych, uogólniona pokrzywka, opuchnięcie powiek i okolic oczy lub całej twarzy i szyi.

Leczenie: miejsce ukąszenia należy zdezynfekować za pomocą wodnego roztworu jodu w jodku potasu (płyn Lugola), Rivanolu chinoksyzolu (Chinoksysolum Galena – tabl. 200 mg: 1 tabl. na 200 ml wody przegotowanej) lub nadmanganianu potasu. Jeśli ranka jest niewielka do dezynfekcji można użyć spirytus czysty lub jodynę. Miejsce ukąszenia smarować żelem Fenistil (Novartis) lub preparatami Diphenhydraminy: Butix (Pierre Fabre Sante) – tuby 30 g – 2% żel; Comarol (Sanofi-Synthelabo) – tuby 30 g krem 2%.

Dobre efekty lecznicze dają również: krem Laticort, Laticort CH (Jelfa) – krem, Locoid (Yamanouchi) - krem, Dermacalm D (Roche) – krem.

W razie uogólnionych objawów pokrzywkowych i świądowych podaje się leki przeciwhistaminowe i przeciwzapalne, np. Clemastine (Polfa W-wa) – tabl. 1 mg (2 razy dz., rano i wieczorem 1 tabl.); Diphenhydramina: 50 mg 3 razy dz. w formie wybranego preparatu: Benocten (Medinova) – tabl. 50 mg, Sediat (Pfleger) – tabl. 50 mg, Lupovalin (Pharma-Selz) – tabl. 50 mg, Emesan (Lindopharm) – tabl., czopki 50 mg.

 

          W krajach, w których występują pajęczaki jadowite (np. skorpiony, czarne wdowy, ptaszniki, tarantule) w razie ukąszenia podaje się odpowiednie surowce przeciw ich jadom Arachnidae Venom Antiserum. Niekiedy w naszym kraju mają one zastosowanie w razie wypadków ukąszenia w ogrodach zoologicznych lub prywatnych hodowlach; np. Ativenin Lactrodectus mactans (Merck Sharp and Dohme) – surowica przeciw jadowi czarnej wdowy – zestawy fiolki 6 tys. j.m. przeciwciał – substancja liofilizowana + fiol. 2,5 ml rozpuszczalnika; Skorpiongift-Immunserum Twyford Nordafrica (Knoll) – amp. 1 ml z przeciwciałami przeciw jadowi skorpionów z Afryki Płn. – zastrzyki domięśniowe lub podskórne.

 Użądlenia i ukąszenia przez mrówki, osy i pszczoły.

W Polsce, człowiek narażony jest na użądlenie osy Vespa sp., pszczoły Apis sp. i szerszenia Vespa crabro oraz niektórych mrówek Formicoidea. Mrówki pozbawione żądeł za pomocą szczęk mogą rozrywać powłokę skórną człowieka, a rankę spryskiwać kwasem mrówkowym. Ukąszenia spowodowane przez Monomoriu pharaonis (mrówki Faraona) są silnie piekące, objawiają się zaczerwieniem, stanem zapalnym i pokrzywką lub pojedynczymi bąblami.

Objawy użądlenia: silny, ostry, piekący ból, zaczerwienienie, miejscowy stan zapalny, opuchnięcie; rzadziej objawy ogólne (w razie nadwrażliwości): obfite pocenie się, pokrzywka, wstrząs anafilaktyczny – bladość skóry, przyspieszenie tętna, obniżenie ciśnienia krwi, utrata przytomności, skurcze miocytów otaczających drogi oddechowe, objawy duszenia się, a nawet śmierć.

Pierwsza pomoc. W pierwszej kolejności należy rankę zdezynfekować alkoholem lub nalewką miętową. Nalewka miętowa działa silnie odkażająco, znieczulająco, przeciwbólowo, przeciwświądowo i przeciwzapalnie. W razie konieczności – usunąć żądło (sprawdzić pod lupą) za pomocą cienkiej sterylnej igły do wstrzyknięć i pęsety. Nie należy ściskać końca żądła pęsetą zanim się go nie wyciągnie, w przeciwnym razie spowoduje się wciśnięcie jadu zalegającego u nasady żądła.

Po wyjęciu żądła ponownie rankę przemyć, osuszyć i posmarować preparatem przeciwhistaminowym: Mecortolon (Jelfa) – krem; Fenistil (Novartis) – żel; Laticort (Jelfa) – krem. W razie rozlanych zmian alergicznych skórnych lub powiększenia węzłów chłonnych, znacznego opuchnięcia użądlonej części ciała zastosować preparaty wapnia (Calcium Sandoz Ampullen /Novartis/ - amp. 10 ml) – domięśniowo 1 amp. 1-2 razy dz. oraz leki przeciwhistaminowe: z grupy diphenhydraminy, np. Benocten (Medinova) – tabl. 50 mg, Sediat (Pfleger) – tabl. 50 mg, Lupovalin (Pharma) – tabl. 50 mg, Emesan (Lindopharm) – tabl. 50 mg – 1 tabl. 3 razy dz.; lub z grupy klemastyny, np. Clemastinum (Polfa) – tabl. 1 mg, Tavegyl (Novartis) – tabl. 1 mg – 1-2 mg 2 razy dz.

Przed posmarowaniem miejsca użądlenia lekiem warto zastosować okłady z wodnego roztworu wodorowęglanu sodu (soda oczyszczona – 1 łyżka sody na 200 ml wody) lub z wodnego roztworu wodorowęglanu amonu (amoniak do pieczenia) – gazę zwilżyć w zimnym (schłodzić w lodówce) roztworze i przykładać na 30 minut; okłady są dobrym środkiem domowym w leczeniu użądleń. Neutralizują działanie kwasów zawartych w jadzie pszczół, os, szerszeni i mrówek, działają przeciwzapalnie oraz przeciwświądowo.

W razie wstrząsu konieczna jest profesjonalna pomoc lekarska: tlenoterapia, podawanie ACTH – dożylnie lub glikokortykosteroidy – dożylnie, ponadto preparaty wapnia, leki podnoszące ciśnienie krwi (adrenalina), leki przeciwhistaminowe – pozajelitowo, niekiedy leki nasercowe.

Pozostałe bezkręgowce stanowiące zagrożenie dla człowieka – patrz strona główna: http://www.parazyt.gower.pl/parazytologia2002.htm

 Zatrucia roślinami i grzybami

         Pomoc przedlekarska.

Jeżeli zatrucie grzybami lub roślinami nastąpiło drogą pokarmową należy usunąć resztki trucizny z przewodu pokarmowego pod warunkiem, że zatruty jest przytomny. W tym celu należy wywołać wymioty za pomocą silnie osolonej wody przegotowanej z dodatkiem węgla aktywnego (węgiel leczniczy Carbo medicinalis /ICN/ – tabl. 300 mg – 1 łyżka stołowa sproszkowanego węgla na szklankę solanki; zmielić lub utłuc w moździerzu). Nie podawać mleka! Po wymiotach ponownie podać zatrutemu węgiel leczniczy – rozgnieść tabletki (30-40 sztuk tabletek!) i podawać doustnie jak najszybciej.

Jeżeli zatruty jest nieprzytomny nie wolno wywoływać wymiotów z wiadomych względów. Należy go ułożyć w pozycji bezpiecznej na boku i okryć, zabezpieczając przed utratą ciepła (termofory, koce). W razie ustania akcji serca lub oddychania zastosować masaż serca i sztuczne oddychanie (8 uciśnięć mostka i 2 wdechy cyklicznie).

Zatrutego należy jak najszybciej przetransportować do szpitala. Pielęgniarka (pielęgniarz) udzielający pierwszej pomocy powinni zabezpieczyć wymiociny lub resztki pokarmu (rośliny, grzyby) do badań toksykologicznych.

Węgiel aktywowany znakomicie pochłania toksyny, stąd ważne jest jego podanie zatrutemu.

W celu radykalnego usunięcia trucizny z przewodu pokarmowego, obok środków wymiotnych zaleca się podanie preparatów przeczyszczających: siarczan magnezu Magnesium sulphate lub siarczan sodu Natrium sulphuricum - w dawce 15 g (rozpuścić w wodzie). Oleju rycynowego nie wolno podawać przy żadnych zatruciach grzybami lub roślinami z powodu zwiększania przenikalności toksyn z jelit do krwi oraz zwiększania ukrwienia przewodu pokarmowego!!!

Przeszkolona pielęgniarka powinna w miarę możliwości jak najszybciej wykonać płukanie żołądka zawiesiną węgla aktywowanego.

Jeżeli transport chorego jest niemożliwy w krótkim czasie: podać w kroplówce dożylnej 3 litry 5% roztwór glukozy w fizjologicznym roztworze soli.

W razie pobudzenia psychicznego i ruchowego można podać Hydroxyzinum (Polon, Pliva, ICN) – draż., syrop, ampułki znany także pod nazwą Atarax (Pfizer, UCB) – tabl. powl., syrop, amp. – w dawce 100 mg. Są to środki bezpieczne.

Pielęgniarka czy pielęgniarz nie powinni natomiast podawać pochodnych kwasu barbiturowego lub benzodiazepiny (zalecanych w niektórych poradnikach) z powodu możliwości wystąpienia poważnych, a nawet śmiertelnych konsekwencji. Należy bowiem pamiętać, że pochodne benzodiazepiny i fenobarbital hamują ośrodek oddechowy, obniżają ciśnienie krwi, co nie jest obce także wielu toksynom roślinnym, w efekcie może więc nastąpić zatrzymanie oddychania i zgon pacjenta. Objawy zatrucia są wypadkową działania wielu substancji zawartych w roślinie lub grzybie. Zatem trudno jest ustalić reakcję zatrutego na te środki. O podaniu tego typu leków niech zadecyduje lekarz.

Podział grupowy zatruć grzybami wg Raszeji

(podział stosowany w medycynie sądowej)

Grupa I

Grzyby uszkadzające głównie narządy miąższowe (nefrotoksyczne
i hepatotoksyczne).

1. Muchomor sromotnikowy Amanita phalloides

2. Muchomor zjadliwy Amanita virosa

3. Muchomor wiosenny Amanita verna

Skład chemiczny: związki białkowe: falotoksyny (faloina, faloidyna, falocydyna, faliny, falizyna), amatoksyny (amanityny, amanityna).

Działanie: wywołują martwicę krwotoczną wątroby, hemolizują krwinki, wywołują tłuszczowe zwyrodnienie nerek i serca, podrażniają przewód pokarmowy, przez co powstają krwawe wybroczyny, a nawet krwawienia.

Objawy: początkowo ból brzucha, nudności, wymioty, wzdęcia, biegunka.

Po 2-3 dniach występuje żółtaczka z powodu uszkodzenia wątroby, śpiączka wątrobowa, niewydolność nerek, zatrzymanie moczu, skaza krwotoczna, tachykardia, drgawki, zgon. Śmiertelność w zespole sromotnikowym wynosi około 40%.

4.     Zasłonak rudy Cortinarius latus

Skład chemiczny: orelanina.

Działanie: drażniące i niszczące nabłonki, wywołują zwyrodnienie nerek i uszkodzenie martwicze wątroby.

Objawy. Początkowo zatrucie bezobjawowe. Po około 2 dniach może wystąpić lekka żółtaczka. Jednakże po około 2 tygodniach objawy zatrucia uwyraźniają się. Niewydolność nerek, skąpomocz, białkomocz, krwiomocz, bezmocz, ból nerek (objaw Pasternackiego przy opukiwaniu). W ciągu 3 tygodni zgon zatrutego.

5. Piestrzenica kasztanowata Gyromytra esculenta

Skład chemiczny: związek lotny metylohydrazynowy – gyromytryna.

Działanie: hemolizuje krwinki, drażni nabłonki, zaburza neurotransmisję.

Objawy. Zatrucie początkowo utajone, dopiero po 15 godzinach występuje żółtaczka, methemoglobinemia, krwiomocz, martwica nerek i wątroby, drgawki, hemoliza krwinek.

 

Grupa II

Grzyby wywołujące głównie objawy neurologiczne i psychiczne.

5.     Strzępiak Inocybe

6.     Lejkówka Clitocybe

7.     Muchomor plamisty Amanita pantherina

8.     Muchomor czerwony Amanita muscaria

Do tej grupy zaliczane są także inne grzyby o działaniu psychopobudzającym, np. Psilocyba stropharia (w Meksyku), a także krajowe kołpaczki Panaeolus, pierścieniaki Stropharia i stożkogłówki Conocybe oraz słabiej działająca łysiczka Psylocyble. Zawierają one związki psylocybinowe, psylocynowe oraz pochodne aminokwasu cystyny.

Skład chemiczny:

Strzępiak i lejkówka: muskaryna

Muchomor plamisty i czerwony: muskaryna, muscymol, kwas ibotenowy

Działanie:

Muscynol i kw. ibotenowy pobudzają ośrodkowy układ nerwowy, zaburzają naurotransmisję; zaburzają synchronizację i koordynację ruchową; wyzwalają halucynacje; chwilowo zwiększają percepcję wrażeń wzrokowych i słuchowych; wyzwalają psychozy; wywołują efekt “wychodzenia z własnego ciała”, chwilowo zwiększają poczucie odwagi i śmiałości. Zaburzają asocjację (kojarzenie) wrażeń wzrokowych.

Muskaryna: obniża ciśnienie krwi, zwiększa wydzielanie potu, pobudza wydzielanie potu, śluzu i śliny, zwęża źrenice, zwalnia czynność serca, kurczy miocyty gładkie. U ciężarnych wywołuje poronienie. Hamuje skurcze serca i pobudliwość ośrodka oddechowego. W razie przedawkowania - śmierć następuje wskutek zatrzymania oddychania i serca.; towarzyszą temu utrzymanie świadomości, krwawa biegunka, wymioty i sinica.

Związki psylocynowe, psylocybinowe i cystynowe działają po około 20-30 minutach. Wywołują rozszerzenie źrenic, wyostrzają zmysły, zaburzają widzenie oraz kojarzenie dźwięków, pobudzają ruchowo, dają wrażenie “odprężenia, wyzwolenia, bystrości, śmiałości, odwagi i wyjścia z ciała”, ale równocześnie wyzwalają ukryte psychozy, u niektórych osób indukują ataki szału i agresji, pozbawiają samokrytycyzmu i samokontroli. U osób wrażliwych powodują lęk, niepokój, wymioty, bóle i zawroty głowy oraz drżenie mięśni. Objawy mogą się utrzymywać nawet 8 h. Efektem działania jest stres i depresja.

Objawy:

Zespół muchomora plamistego, czyli zespół pobudzenia psychoruchowego: suchość w ustach, zaburzenia mowy, światłowstręt, zaburzenia widzenia, nudności, bóle brzucha, pobudzenie i zaburzenia ruchowe (chodu), dezorientacja, omamy wzrokowe i słuchowe, drżenie mięśni.

Zespół muskarynowy: po około 2 godzinach: ślinotok, nadmierne pocenie się, kolki jelitowe, wzdęcia, biegunka, nudności, wymioty, zwolnienie akcji serca, spadek ciśnienia krwi, zwężenie źrenic. Światłowstręt. Niekiedy ataki furii i wyzwolenie prymitywnych zachowań, brak samokontroli i samokrytycyzmu. Potem silna depresja.

Grupa III

Grzyby wywołujące głównie objawy żołądkowo-jelitowe.

9.     Wieruszka ciemna Entoloma lividum

10. Gąska Tricholoma

11. Gołąbek Russula

12. Mleczaj Lactarius

13. Tęgoskór pospolity Scleroderma vulgare

14. Borowik szatański Boletus satanas

Objawy: ból brzucha, ślinotok, nudności, wymioty, biegunka, bóle głowy.

Grupa IV

Grzyby warunkowo jadalne, którymi zatrucie nastąpiło wskutek błędów podczas przygotowywania ich do spożycia, np. nieodlanie wody, w której gotowano grzyby, niedogotowanie, niedosmażenie, niewłaściwe suszenie. Zatrucie grzybami warunkowo jadalnymi wskutek jednoczesnego spożycia alkoholu.

15. Opieńka miodowa Armillariella mellea

16. Smardz stożkowaty i jadalny Morchella conica et esculenta

17. Krowiak podwinięty = olszówka Paxillus involutus

18. Godzieniec Clavaria

19. Czernidlak pospolity Coprinus atramentarius

Objawy zatrucia: ból brzucha, bóle głowy, nudności, wymioty, biegunka, zaburzenia termoregulacji, dreszcze, ślinotok, metaliczny smak w ustach. W przypadku krowiaka możliwe jest uszkodzenie wątroby i hemoliza erytrocytów. Czernidlak wywołuje zaburzenia sercowe i drętwienie kończyn, zaczerwienie twarzy oraz objaw “uderzenia krwi do głowy”.

Grupa V

Zatrucia grzybami zakażonymi pleśniami, bakteriami lub zanieczyszczone pestycydami lub innymi ksenobiotykami (metale ciężkie, pierwiastki promieniotwórcze).

 

Przegląd niektórych śmiertelnie trujących roślin
rosnących (lub uprawianych) w Polsce

Bieluń dziędzierzawa Datura stramonium

Objawy: po 20-30 minutach od spożycia: niedobór śliny, pragnienie, wzrost ciśnienia krwi, zaczerwienienie skóry, zaburzenia widzenia (zaciemnienia w oczach), pobudzenie nerwowe, ataki szału, halucynacje, drgawki, zaparcie, wzrost temperatury ciała, zgon z powodu porażenia ośrodka oddechowego.

Blekot pospolity – Aethusa cynapium

Objawy – patrz szczwół.

Bukszpan zwyczajny Buxus sempervirens

Objawy: podrażnienie błon śluzowych, ślinotok, nudności, wymioty, kolki, biegunka, wybroczyny krwawe w przewodzie pokarmowym, drżenie mięśni, drgawki, zaburzenia oddychania, pokrzywka. Śmierć wskutek porażenia ośrodka oddechowego.

Ciemiężyca biała, czarna i zielona Veratrum album, nigrum et lobelianum

Objawy: podrażnienie błon śluzowych, ślinienie, pieczenie w jamie ustnej i gardle, kichanie, katar, zwolnienie tętna, dusznica bolesna, obniżenie ciśnienia krwi, łzawienie, nudności, silne wymioty, biegunka, zaburzenia równowagi, skurcze mięśni wokół dróg oddechowych i jelit oraz mięśni szkieletowych. Zgon z powodu uduszenia.

Dawniej była stosowana nalewka Tinctura Veratri w leczeniu reumatyzmu i mięśniobóli (wcieranie, ponadto składnik maści) oraz w zwalczania wszawicy (pół na pół z octem).

Cis pospolity Taxus baccata

Objawy zatrucia: wymioty, kolki przewodu pokarmowego, zaburzenia rytmu serca, spadek ciśnienia krwi, drgawki, częstomocz, śpiączka, bezdech, śmierć z powodu uduszenia lub ustania serca.

 

Lulek czarny Hyoscyamus niger

Objawy – patrz bieluń i pokrzyk

Naparstnica purpurowa – Digitalis purpurea

Objawy: początkowo zwolnienie czynności serca, niemiarowość pracy serca, przyspieszenie akcji niemiarowej serca, wymioty, utrudnienie rozkurczu serca, śmiertelne zatrzymanie serca w maksymalnym skurczu.

Ostróżeczka polna Delphinium consolida

Objawy: lęk, zaniepokojenie, spadek ciepłoty ciała, ślinotok, kolki, obfite poty, pieczenie w gardle, biegunka, wymioty, zaburzenia rytmu serca, drżenie mięśni, drgawki, zaburzenia integracji ruchowej, drętwienie kończyn; zahamowanie oddychania.

Pokrzyk wilcza jagoda Atropa belladona

Objawy: podniesienie ciepłoty ciała, zaczerwienienie, plamistość i suchość skóry, przyspieszenie tętna, duszność, światłowstręt (fotofobia), niedobór śliny, niemożność połykania, krzyki, śmiechy, halucynacje, zawroty głowy, zaburzenia równowagi, ataki szału, potem faza zahamowania, zatrzymanie krążenia i oddychania. Śmierć w ciągu 2-3 dni (w razie braku leczenia).

Rącznik pospolity Ricinus communis

Roślina coraz częściej uprawiana w ogrodach w celach ozdobnych -stanowiąc poważne zagrożenie dla dzieci.

Objawy: gwałtowne wymioty i biegunka, silne przekrwienie narządów układu pokarmowego i nerek, krwotoczne zapalenie nerek, zwyrodnienie wątroby i serca; wstrząs, śpiączka. Toksalbumina - rycyna zawarta w roślinie zabija człowieka w dawce 0,003 mg/kg m.c. Powoduje aglutynację (zlepianie) krwinek i wytrącanie włóknika - fibryny we krwi, powodując zakrzepnięcie krwi. Odczyn aglutynacyjny rycyny dla krwi człowieka wynosi 1: 2000 000.

Olej rycynowy stosowany w lecznictwie jest pozbawiony rycyny.

Sałata jadowita Lactuca virosa

Objawy: podrażnienie nabłonków układu pokarmowego i oddechowego, pobudzenie nerwowe, nudności, wymioty, nadmierne pocenie się, omamy wzrokowe i słuchowe, rozszerzenie źrenic, bóle i zawroty głowy, cykliczne utraty świadomości, następnie śpiączka i śmiertelne porażenie ośrodka oddechowego.

Sumak jadowity Rhus toxicodendron i sumak octowiec Rhus typhina.

Roślina ostatnio coraz częściej sadzona w Polsce, zwłaszcza na działkach i w ogrodach. Dlatego też stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi, zwłaszcza dzieci. Szczególnie wrażliwi są na tę roślinę alergicy. Niestety nie należy do najzdrowszych roślin ozdobnych.

Szkodliwie działają włoski, które odrywają się od liści i owoców i są przenoszone do mieszkań przez wiatr. Wywołują stany podrażnienia skóry i dróg oddechowych, w tym objawy alergiczne - podobne jak w pyłkowicy.

Objawy: opuchnięcie i zaczerwienie skóry, wypryski, pokrzywka, wypryski wokół narządów płciowych i w pachwinach, za uszami, na karku, niekiedy gorączka. Nieżyt górnych dróg oddechowych, objawy astmy, kichanie, łzawienie. W razie spożycia – podrażnienie błon śluzowych przewodu pokarmowego, nerek i dróg moczowych, białkomocz, krwiomocz.

Szalej jadowity Cicuta virosa

Objawy: podrażnienie błon śluzowych, pieczenie w jamie ustnej i gardle, nudności, potem wymioty, silna biegunka, zaburzenia oddychania, częstomocz, obfite poty, utrata przytomności. Początkowo pobudzenie psychoruchowe, niekiedy ataki furii, potem zahamowanie, drżenie mięśni, drgawki, zgon z powodu zahamowania ośrodka oddechowego.

Szczwół plamisty Conium maculatum

Objawy: podrażnienie błon śluzowych, ślinotok, wymioty, biegunka, niepokój, kolki, zaburzenia widzenia i świadomości, początkowo pobudzenie psychoruchowe, częstoskurcz, potem zahamowanie czynności nerwowych, zawroty głowy, zaburzenia równowagi, porażenie mięśni, drgawki, zahamowanie ośrodka oddechowego, rozszerzone źrenice, światłowstęt. Śmierć z powodu uduszenia poprzedzona jest sennością lub śpiączką. Porażenie mięśni dotyczy najpierw kończyn dolnych, potem posuwa się ku górze.

Tojad mordownik Aconitum napellus

Objawy: podrażnienie błon śluzowych, ślinotok, niepokój, duszność, spadek tętna i ciśnienia krwi, obniżenie ciepłoty ciała, utrudnione połykanie, obfite poty, bóle brzucha, niemiarowość serca, zahamowanie pobudliwości ośrodka oddechowego i ośrodkowego układu nerwowego, wymioty, biegunka. Najpierw podrażnia, a potem poraża nerwy czuciowe. Charakterystyczny objaw zatrucia to zespół “rękawiczki” lub “obcej skóry na ciele” Zgon wskutek zatrzymania płuc i serca następuje przy zachowanej świadomości.

Alkaloid tojadu - akonityna była dawniej stosowana w lecznictwie jako dodatek do mazideł i maści przeciwbólowych (poraża nerwy bólowe). Należy do najsilniejszych toksyn roślinnych. Wchłaniana jest przez skórę i błony śluzowe. Dawka śmiertelna – ok. 0,5 mg.

Wawrzynek wilcze-łyko Daphne mezereum

Objawy: nudności, wymioty, kolki, biegunka, porażenie mięśni, podrażnienie błon śluzowych, krwiomocz, hemoliza krwinek. Śmierć wskutek uduszenia lub zatrzymania serca.

Wilczomlecz sosnka Euphorbia cyparissias, wilczomlecz lancetowaty Euphorbia esula, wilczomlecz błotny Euphorbia palustris, wilczomlecz ogrodowy Euphorbia peplus

Objawy: silne podrażnienie nabłonków, ślinotok, pieczenie w jamie ustnej i gardle, łzawienie, kichanie, kaszel, wymioty, dusznica bolesna, pokrzywka, opuchnięcie mięśni wokół dróg oddechowych, zaburzenia oddychania, częstomocz, krwiomocz, hemoliza krwinek, kolki, obfite poty, niemiarowość serca, spadek ciśnienia krwi, bladość lub zaczerwienienie skóry, biegunka. Po 2-3 dniach zgon.

Zimowit jesienny Colchicum autumnale

Objawy: podrażnienie błon śluzowych, nudności, wymioty, kolki, krwawa biegunka, pokrzywka. Kolchicyna w dawce powyżej 40 mg powoduje zgon z powodu zatrzymania serca. Stosowana jest w leczeniu artretyzmu i sklerodermii (preparaty Colchicum i Colchicine).

Złotokap zwyczajny Cytisus laburnum

Objawy: bóle i zawroty głowy, zaburzenia równowagi, rozszerzenie źrenic, halucynacje, spadek ciśnienia krwi, silne osłabienie, lęk, zaburzenia oddychania, cykliczne utraty świadomości, nudności i wymioty, drżenie mięśni szkieletowych, drgawki. Śmierć wskutek porażenia ośrodka oddychania.

Żywotnik zachodni Thuya occidentalis

Objawy: ślinotok, początkowo przyspieszenia, a potem spadek tętna, biegunka, zawroty głowy, zaburzenia równowagi, wymioty, częstomocz, krwiomocz, drżenie mięśni, drgawki, śpiączka. Śmierć wskutek zatrzymania oddychania i ostrej niewydolności krążenia.

Patrz także na stronę:

(rozdziały o glikozydach i alkaloidach)

kliknij tutaj http://strony.wp.pl/wp/henrozanski/fitofarmakologia2002.htm

Uzupełnienie

Surowice odpornościowe

Surowica jest to żółtawy płyn oddzielający się od krwi podczas jej krzepnięcia. Jest to więc osocze krwi pozbawione włóknika (fibryny).

Surowice odpornościowe są to surowice uzyskiwane z krwi ozdrowieńców oraz z krwi zwierząt czynnie uodpornionych szczepionkami, mające wysoką zawartość swoistych przeciwciał.

Surowice monowalentne (jednoważne) zawierają swoiste przeciwciała skierowane przeciw jednemu antygenowi (np. przeciwbłonicza zawiera antytoksynę błoniczą). Surowice poliwalentne (wieloważne) zawierają mieszaninę przeciwciał skierowanych przeciw różnym antygenom (np. antytoksyna przeciw zgorzeli gazowej).

Szczepionka jest to preparat biologiczny zawierający zabite lub atenuowane drobnoustroje, albo też ich fragmenty (frakcje), które po wprowadzeniu do żywego organizmu powodują wytworzenie odporności swoiście skierowanej przeciw składnikom (antygenom) zawartym w szczepionce. Szczepienie jest wiec zabiegiem mającym na celu zwiększenie odporności organizmu na antygen zawarty w szczepionce. Służy profilaktyce chorób. Antygen jest substancją na ogół obcogatunkowa, która po wprowadzeniu do organizmu pozajelitowo wywołuje reakcje immunologiczną, polegającą na wytworzeniu przeciwciał przeciwko niej.

Jak już wspomniano, surowice odpornościowe (serum, sera) są najczęściej surowicami zwierząt, głownie koni, baranów i krów, uodpornionych na daną chorobę (mikroorganizm chorobotwórczy i jego jady) lub toksynę chemiczną bezkręgowców. Surowica zawiera gotowe przeciwciała odpornościowe.

Aby uzyskać surowicę odpornościową, zwierzęta zakaża się odpowiednimi drobnoustrojami lub ich jadami, toksynami bezkręgowców lub anatoksynami. Po uzyskaniu odporności pobierana jest od nich krew. Krew zostaje pozbawiona włóknika i krwinek. Do tak uzyskanego płynu dodaje się konserwanty i antyseptyki i przechowuje 4 miesiące. Surowice poddaje się także dializie w celu ich zagęszczenia i oczyszczenia. Surowice dializowane zawierają więcej jednostek czynnych w 1 ml niż surowice surowe (niedializowane). Siłę surowic określane są w jednostkach. Są to wartości umowne, ustalane za pomocą specjalnych testów biologicznych.

Surowice odpornościowe są przezroczystymi lub żółtawymi (złotawymi) płynami, niekiedy z osadem, który przyrasta w miarę starzenia i przeterminowania surowicy.

Surowice stosuje się profilaktycznie oraz leczniczo w ścisłe określonych jednostkach chorobowych. Wstrzykiwane są one domięśniowo, podskórnie, dożylnie lub dordzeniowo. Dordzeniowo i donaczyniowo nie podaje się surowic konserwowanych fenolem i jego pochodnymi.

Po wprowadzeniu surowicy do ustroju występują objawy zespołu posurowiczego, będące wynikiem uczulenia (reakcji immunologicznej) organizmu na wprowadzone białko. Objawy te są zwykle niegroźne i ograniczają się jedynie do wysypki skórnej, zaczerwieniania oraz gorączki i obrzęku w miejscu wstrzyknięcia. Mijają po kilku dniach.

U niektórych osób może wystąpić szczególna nadwrażliwość na surowicę – wstrząs anafilaktyczny. Wstrząs może także wystąpić po powtórnym wprowadzeniu surowicy do ustroju.

1. Antirabies serum (Antirabicum equinum serum) – surowica przeciw wściekliźnie. Przygotowywana jest z frakcji immunoglobulinowej G krwi konia, uprzednio immunizowanego szczepem PV 11 wirusa wścieklizny. Konserwowana fenolem 0,3%. Trwała 3 lata. Podawana jest osobom pogryzionym przez zwierzęta podejrzane o wściekliznę. Bezpośrednio po pokąsaniu podaje się 40 j.m. na 1 kg masy ciała; połowę dawki podaje się domięśniowo a połowę w ranę. Produkowana przez firmę Pasteur Merieux Serums et Vaccins – fiolki 1 tysiąc jednostek międzynarodowych w 5 ml. Uwaga!!! Istnieje jeszcze szczepionka Rabies Vaccinie (Vaccinium antirabicum) zawierająca zabity wirus wścieklizny. Okres trwałości szczepionki wynosi 2 lata. Stosuje się profilaktycznie i leczniczo po zakażeniu wścieklizną. Szczepionka znana jest pod nazwami: Imovax Rabies, Lyssavac N Berna, RabAvert, Rabipur, Rabivac, Tollwut-Impfstoff Merieux i Vaccin Rabique Pasteur. Forma – fiolka zawierająca 1 dawkę (2,5 jednostki) oraz rozpuszczalnik. Podaje się domięśniowo lub podskórnie.

2. Arachnidae venom antiserum – surowica przeciw jadom pajęczaków – uzyskiwana z krwi kóz i koni immunizowanych jadami pajęczaków: skorpionów i pająków. Zawiera przeciwciała neutralizujące toksyny tych bezkręgowców. Konserwantem jest thiomersal, czyli etylortęciotiosalicylan sodu.

·        Antivenin Lactrodectus mactans (Merc Sharp and Dohme) – fiolki 6 tys. jednostek przeciwciał w postaci substancji liofilizowanej + fiolka z rozpuszczalnikiem 2,5 ml. Podawane w razie pokąsania przez czarną wdowę.

·        Skorpiongift-Immunserum Twyford Nordafrica (Knoll) – amp. 1 ml (10 mg w roztworze) – przeciwciała przeciwko toksynom skorpionów: Androctonus australis, Buthus occitanus, Leiurus quinquestriatus. Podawane są domięśniowo, podskórnie lub dożylnie w ilości 2-3 ampułek. Większe dawki w razie ukąszenia A. australis i w razie ukąszenia wyżej położone części ciała (bliżej serca i głowy)  Jeżeli stan chorego nie poprawił się w ciągu 1 godziny od podania podaje się kolejne ampułki (maximum 10 ampułek).

3. Tetanus antitoxin – serum antitetanicum – surowica przeciwtężcowa – uzyskiwana jest z surowicy końskiej (Antitoxynum tetenicum equinum) lub bydlęcej (Antitoxinum tetanicum bovinum). Zwierzęta są immunizowane toksyną tężcową. Konserwantem jest fenol (0,3%). Okres trwałości 3 lata. Podawana jest osobom zranionym, które nie były szczepione przeciw tężcowi, były szczepione ale dawniej niż 8 lat temu lub nie można odnaleźć dokumentacji to potwierdzających. Podawana jest także w przypadku ran rozległych, silnie zanieczyszczonych, w razie równoczesnego występowania wstrząsu pourazowego lub ubytku znacznej ilości krwi. Zapobiegawczo podaje się 3 tysiące jednostek, leczniczo – 50-100 tys. j.m. Wstrzykiwana domięśniowo lub podskórnie (połowa dawki), a reszta dawki – dożylnie.  W Polsce dostępna jest krajowa surowica firmy Biomed – fiolki po 3 tys. jednostek (substancja liofilizowana do rozpuszczenia) oraz francuska – Serum Antitetanique firmy Pasteur Merieux Serums et Vaccins – strzykawki 1 ml – roztwór do wstrzyknięć 1,5 tys. jednostek. Tężcowym zakażeniom ulegają najczęściej rany zanieczyszczone ziemią i nawozem.

4.  Schlangengift-Immunoserum Twyford (Knoll) – amp. 10 ml – roztwór do wstrzyknięć dożylnych domięśniowych i podskórnych – surowica zawierająca przeciwciała przeciwko jadowi kobry Naya naya (Naia naia).

5. Antivenin (Wyeth-Ayerst) – amp. 10 ml – substancja liofilizowana z przeciwciałami przeciw toksynom węży Ameryki Pólnocnej, Ameryki Środkowej, Ameryki Południowej, Korei I Japonii.

6. Schlangengift-Immunserum Behring (Chiron Behring) – amp. 10 ml – przeciwciała w surowicy przeciw toksynom żmij Europy; surowica przeciw jadom żmij Afryki; surowica przeciw jadom żmij Bliskiego i środkowego Wschodu.

7. Botulism antitoxin – antytoksyna botulinowa A, B i E otrzymywana z krwi koni; jest wieloważna. Konserwantem jest fenol (0,25%). Ważna przez 3 lata. Podawana leczniczo i profilaktycznie osobom, które spożyły pokarm zawierający jad kiełbasiany. Profilaktycznie – podskórnie lub domięśniowo 10 tys. jednostek międzynarodowych. Leczniczo – dożylnie lub domięśniowo 50 tys. jednostek. Biomed produkuje antytoksynę botulinową wieloważną ABE – fiolki 10 ml – roztwór do zastrzyków domięśniowych lub dożylnych. Firma Chiron Behring z Niemiec produkuje Botulismus Antitoxin Behring we flakonach 250 ml – roztwór do zastrzyków dożylnych; 1 ml zawiera 750 jednostek antytoksyny botulinowej A, 500 jednostek antytoksyny botulinowej B i 50 jednostek antytoksyny botulinowej E.

8. Diphteria antitoxin (antitoxinum diphthericum) – antytoksyna błonicza – surowica przeciwbłonicza otrzymywana jest z krwi koni uprzednio immunizowanych. Jest skierowana przeciwko jadom Corynebacterium diphteriae. Konserwantem jest fenol. Trwała przez 3 lata. Stosowana  w leczeniu i w profilaktyce (rzadko) błonicy. Dawka lecznicza – domięśniowo: błonica nosa - 10-20 tysięcy jednostek, błonica gardła 40-60 tys. jednostek, błonica krtani – 20-40 tysięcy jednostek, błonica skóry, narządów płciowych i oczu – 20 tysięcy jednostek. Maksymalna dawka jednorazowa dla dzieci małych – 20 tys., dla niemowląt 10 tysięcy jednostek, dla dzieci. W handlu znana pod nazwami: Diphtherie Antitoxin Behring vom Pferde (Chiron Behring) – amp. – roztwór do wstrzyknięć domięśniowych lub dożylnych (1 ml zawiera 4 tysiące jednostek). Biomed – antytoksyna błonicza końska – amp. 10 tys. jednostek – zastrzyki domięśniowe.

Metoda Besredki

Besredka Aleksander (1870-1940) – francuski bakteriolog i immunolog opracował metodę zapobiegania wstrząsowi anafilaktycznemu po podaniu surowicy. Początkowo wstrzykuje się podskórnie 0,5 cm surowicy, a pozostałą część po upływie pół godziny.

 

 

Henryk St. Różański

Krosno-Poznań 2002-2003

---