Biopierwiastki, czyli makro-, mikro- i ultraelementy.

Gospodarka wodno-elektrolitowa organizmu człowieka.

Biopierwiastki w profilaktyce i terapii schorzeń.

 

Jod – iodum, I


 

 

            Jod jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania gruczołu dokrewnego – tarczycy (glandula thuroidea). W normalnych warunkach dobowe zapotrzebowanie człowieka na jod jest pokrywane w pokarmach i wynosi około 0,1-0,2 mg. Prawidłowe stężenie jodu (związanego z białkiem) w osoczu krwi wynosi 315-630 nmol/l (4-8 ug%).

            Organizm człowieka dorosłego zawiera 0,16-0,39 mmol jodu. Dużo jodu znajduje się w przysadce mózgowej, jajnikach, mięśniach (50%), gruczole tarczycowym (20%), skórze (10%) i kośćcu (7%).

Jod służy do syntezy hormonu tarczycy – tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3), regulatora procesów przemiany materii ustroju.

            Tyroksyna C10H11O4NI4 (pochodna aminokwasu - tyrozyny) składa się w 50% z jodu. Hormon ten jest magazynowany w postaci tyreoglobuliny. Tyreoglobuliny są składnikiem koloidu znajdującego się w pęcherzykach tarczycy. Tarczyca jest bardzo bogato unaczyniona. W ciągu godziny przepływa przez nią około 5 l krwi. Jod wchłaniany jest z przewodu pokarmowego w postaci nieorganicznych jodków i wychwytywany z krwi przez tarczycę. Hormon przedniego płatu przysadki mózgowej – tyreotropowy (tyreotropina) pobudza tarczyce do jodochwytności oraz wytwarzania i uwalniania hormonów tarczycy.

            Tyroksyna i trójjodotyronina wywołują większe zużycie tlenu przez tkanki i zwiększenie podstawowej przemiany materii, pobudzają wzrost i rozwój organizmu.

W okolicach, w których brak jest jodu (okolice podgórskie) często występują u ludzi i zwierząt wole endemiczne (struma). Wole ma najczęściej przebieg bezobjawowy. Powikłania, jeśli występują, spowodowane są uciskiem znacznie powiększonej tarczycy na sąsiednie narządy. Wielkie wole może przyczyniać choremu wiele przykrości natury estetycznej i fizjologicznej (uczucie ucisku, duszności). Bardzo niebezpieczne są wola śródpiersiowe (podmostkowe), które mogą spowodować ucisk tchawicy, trudności w oddychaniu, przerost i rozszerzenie serca. Niedobór jodu prowadzi również do utraty popędu płciowego, łysienia, zaparć i obrzęku strun głosowych (mowa ochrypła).

Przebieg choroby ma charakter przewlekły. Z powodu niedoboru jodu w pokarmach, wodzie i powietrzu u dzieci może rozwinąć się matołectwo endemiczne. Zahamowanie rozwoju umysłowego często wiąże się z wolem endemicznym, któremu towarzyszy zahamowanie wzrostu, rozwoju fizycznego i głuchoniemota. Twarz obrzękła, nos siodełkowaty, skóra sucha, brzuch wzdęty, owłosienie skąpe, kończyny krótkie i wykrzywione.  Chorzy są wyjątkowo leniwi, nieruchliwi, głupkowaci. W miejscowościach, w których spotyka się choroby wywołane niedoborem jodu sprzedaje się specjalną sól z domieszką jodu (0,5-1 g jodu na 100 kg soli). Ta domieszka z reguły wystarcza dla normalnego funkcjonowania tarczycy. Obecnie sól jodowana jest łatwo dostępna na terenach górskich i podgórskich w związku z czym coraz rzadziej spotykamy matołectwo endemiczne.

Zioła bogate w jod to przede wszystkim bylica estragon, dziki bez czarny, szpinak 201 ug/1 kg, cebula 22 ug, glony morskie i sinice (listownica, spirulina, krasnorosty, morszczyn), porosty (płucnica, chrobotki), rzeżucha, przytulia, czosnek.  Spośród produktów spożywczych najwięcej jodu zawierają ryby i skorupiaki morskie: ostrygi 577 ug/kg, węgorz 1463 ug/kg, śledź 520 ug, okoń 742 ug, sardynki 280 ug, makrela 371 ug, łosoś 341 ug; ponadto tran 8387 ug/l, ziemniaki 45 ug, szparagi 42 ug, marchew 38 ug, bób 36 ug, płatki owsiane 60 ug, ryż 22 ug, wieprzowina 45 ug, szynka 77 ug, masło 56 ug, jaja 93 ug, sery 51 ug, mleko 35 ug.

Łatwo dostępnym źródłem jodu jest także wodny roztwór jodu w jodku potasu – płyn Lugola oraz spirytusowy roztwór jodu w jodku potasu – jodyna. Oba preparaty można zażywać profilaktycznie od czasu do czasu w dawce 5 kropli w mleku z miodem. Jod należy przyjąć również w razie katastrof związanych z reaktorami jądrowymi oraz bombami nuklearnymi, aby nie dopuścić do wychwytu pierwiastków promieniotwórczych (jodu radioaktywnego) przez tarczycę.

Tarczyca jest dużym gruczołem dokrewnym, waży około 40 g, składa się z dwóch płatów połączonych cieśnią. Leży na przedniej powierzchni tchawicy na wysokości chrząstki tarczowej. Gruczoł otoczony jest torebką łącznotkankową, która tworzy do wnętrza rozgałęzione wpuklenia – zrąb tarczycy. Na zrębie wsparty jest miąższ tarczycowy zbudowany z pęcherzyków tarczycowych. Pomiędzy pęcherzykami tarczycowymi rozrzucone są jasne komórki C produkujące hormon - kalcytoninę (kalcytonina jest również produkowana w przytarczycach). Między pęcherzykami przebiegają naczynia krwionośne i nerwy (włókna nerwowe adrenergiczne).

Pęcherzyki tarczycowe są duże, a ich średnica dochodzi do 900 um (mikrometr). Są owalne lub wielokątne, ich ściany utworzone są z nabłonka jednowarstwowego sześciennego. Nabłonek płaski nie jest aktywny fizjologicznie. Nabłonek leży na blaszce podstawnej. Wnętrze pęcherzyków wypełnia tyreoglobulina, czyli koloid. W koloidzie magazynowane są ujodowane hormony tarczycowe. Pęcherzyki nabłonkowe pęcherzyków posiadają aparat Golgiego (diktiosomy), liczne pęcherzyki wydzielnicze i transportowe, lizosomy, retikulum endoplazmatyczne szorstkie (granularne), co świadczy o tym że zawierają rybosomy niezbędne do syntezy białek. Powierzchnia komórek nabłonkowych jest pokryta mikrokosmkami, zwiększającymi powierzchnię chłonną komórek.

W błonach komórek nabłonkowych znajdują się pompy jodowe (białka śródbłonowe), które wychwytują jod z krwi i pompują go do wnętrza komórek. Peroksydaza zawarta w cytoplazmie komórek utlenia jony jodu do jodu pierwiastkowego: 2 I – -> I2 + 2 e. Tiocyjany i tiomocznik hamują aktywność peroksydazy i przez to hamują czynności tarczycy. Tiocyjany zawarte są w roślinach z rodziny krzyżowych (np. brukselce). Permanentne spożywanie kalarepy czy brukselki może doprowadzić do niedoczynności tarczycy.  Jod pierwiastkowy przedostaje się do koloidu, gdzie łączy się z grupami tyrozynowymi tyreoglobuliny. Najpierw jeden atom jodu jest przyłączony do jednej cząsteczki tyrozyny, przez co powstaje MIT czyli monojodotyrozyna. Gdy tyrozyna przyłączy dwa atomy jodu wówczas staje się DIT, czyli dijodotyrozyną. Z dwóch cząsteczek DIT powstaje tetrajodotyronina T4 (cztery atomy jodu), czyli tyroksyna. Z jednej cząsteczki MIT i jednej cząsteczki DIT powstaje trójjodotyronina T3. T3 może także powstać w wyniku dejodacji T4 (odebranie jednego atomu jodu od T4). Dejodacja zachodzi pod wpływem dejodynazy tyroksynowej.  

Tyreglobulina podlegająca jodowaniu jest syntetyzowana w komórkach nabłonkowych, a następnie transportowana do koloidu.  Pod wpływem tyreotropiny przysadkowej i adrenaliny dochodzi do uwalniania hormonów tarczycowych T3 i T4. Gdy hormon ma być uwolniony do krwi wówczas następuje endocytoza, czyli transport tyreoglobuliny w której są zawarte wspomniane T3 i T4 (kompleksy) do wnętrza komórek nabłonkowych. Tutaj są przenoszone do lizosomów, gdzie następuje enzymatyczne (proteoliza pod wpływem proteazy) uwolnienie T3 i T4. Resztki tyreoglobuliny wracają do koloidu. Natomiast T3 i T4 poprzez egzocytozę (aktywny transport i wydzielanie na zewnątrz, poza komórkę) są uwalniane do krwi. We krwi hormony te są transportowane po związaniu z alfa-globuliną i albuminą osocza. T4 jest aktywniejsza w działaniu niż T3.

Hormony tarczycy zwiększają liczbę mitochondriów w komórce, zwiększają syntezę białek mitochondrialnych i liczbę grzebieni mitochondrialnych, przez co pobudzają oddychanie wewnątrzkomórkowe. Pobudzają transkrypcję, translację i fosforylację białek. Zwiększają ilość wydzielanej energii, w tym cieplnej. Pobudzają wzrost piersi u kobiet i produkcję mleka. Wzmagają katabolizm (rozkład) tłuszczów i węglowodanów.  Nasilają popęd płciowy i wytwarzanie komórek płciowych. Przyśpieszają wzrost włosów.

 

 

Strona główna - Home

---

Pracownia Biochemii i Biologii Medycznej

---

Witaminy - vitaminum

 

Dokument chroniony prawami autorskimi

Krosno 2004