Ergotamina, ergotoksyna (hydergina)


 
Buławinka czerwona - Claviceps purpurea
źródło obrazka: http://www.catbull.com

 

Ergotamina, ergotoksyna (hydergina) są to alkaloidy sporyszu Secale cornutum (przetrwalnik buławinki czerwonej Claviceps purpurea Fries et Tulasne). Dla lecznictwa największe znaczenie mają następujące alkaloidy:

  1. Ergotoksyna – ergotoxinum
  2. Ergotamina – ergotaminum
  3. Ergometryna – ergometrinum

Sporysz zawiera 0,15-1% alkaloidów. Ma postać drobnego rożka barwy czarnej lub czarnofioletowej, o smaku i zapachu grzybowo-oleistym, posmaku ostrym. Pomimo, że farmakologia zwraca głownie uwagę na 3-4 alkaloidy, to sam sporysz zawiera ich około 30. Pierwszy alkaloid sporyszu (ergotamina) wyizolowano w 1831 roku (Wiggers). Nad izolacją ergotaminy pracował również szwajcar Artur Stoll (1887-1971), który w 1938 roku wraz ze szwajcarskim chemikiem Albertem Hoffmanem (ur. 1906 r.) zsyntetyzował dwuetyloamid kwasu lizergowego LSD, a w 1961 roku dokonał syntezy ergotaminy. Warto tutaj dodać, że wspomniany Albert Hoffman pracował także nad psylocybiną występującą w grzybach oraz amidem kwasu lizergowego LSA Ipomea i Arygeria.

Obok alkaloidów w sporyszu znajdują się aminy (tyramina, histamina, cholina, acetylocholina), ergosterol (0,1%), tłuszcze (do 30%), chityna, kwas lizergowy, barwniki antrachinonowe.

Alkaloidy sporyszu należą do alkaloidów indolowych. Istnieją różne podziały alkaloidów sporyszu, ja tutaj zaprezentuję podział St. Büchnera:

  1. Ergotaminy – alkaloidy polipeptydowi, trudno rozpuszczalne w wodzie; należą tutaj ergotamina, ergotaminina, ergozyna, ergozynina.
  2. Ergotoksyny – alkaloidy polipeptydowi, trudno rozpuszczalne w wodzie; należą tutaj: ergokrystyna, ergokrystynina, ergokryptyna, ergokryptynina, ergokornina, ergokorninina.
  3. Ergobazyny (ergometryny, ergonowiny) – kwas lizergowy (lub izolizergowy) związany jest z aminoalkoholem – 1,2-aminopropanolem; łatwo rozpuszczalne w wodzie; należą tutaj ergobazyna – wykrystalizowuje z benzenu w formie igiełek o temp. topn. 162-163oC i ergobazynina (izomer ergobazyny) – krystalizuje z acetonu w postaci krótkich pryzmatów o temp. topn. 195-197oC.

 

Alkaloidy sporyszu są pochodnymi kwasu lizergowego lub izolizergowego. Pobudzająco na ośrodkowy układ nerwowy działają w wysokich dawkach, prawie toksycznych, w dodatku w naturalnym komplecie (sproszkowany sporysz). Niestety jest to preparat niebezpieczny i niejednolity pod względem zawartości alkaloidów. Na procesy intelektualne wpływa także syntetyczna dihydroergotoksyna (hydergina).

Ergotamina, ergotoksyna i ergozyna działaja kurcząco na tętnice skroniowe i potyliczne, znosząc napad migreny. Na naczynia brzuszne i większość mózgowych działają rozszerzająco, poprawiając ukrwienie mózgowia i szybkość przepływu krwi przez mózgowie. W niewyjaśniony sposób wpływają również na przewodzenie synaptyczne w OUN, zwiększając wydolność psychiczną.

Ergotamina i ergotoksyna porażają zakończenia nerwów współczulnych (sympatycznych), niwelując działanie adrenaliny. Kurczą mięśnie gładkie. Ergometryna nie działa porażająco na zakończenia nerwów sympatycznych, działa natomiast wybiórczo kurcząco na mięsień macicy. Alkaloidy sporyszu obkurczają również mięśniówkę naczyń krwionośnych hamując krwawienia. Ergotamina i ergotoksyna kurczą naczynia wieńcowe serca. Sporysz od dawna był stosowany do hamowania krwotoków macicznych, głownie poporodowym. Sporysz był podawany również kobietom przy nadmiernych krwawieniach miesiączkowych. Wykorzystywano go również w nadmiernym napięciu układu współczulnego (sympatykotonia, tyreotoksykoza), w migrenie spowodowanej rozszerzaniem naczyń krwionośnych. W leczeniu migreny stosowana również współcześnie.

Ergotamina do dziś stosowana jest położnictwie w atonia uteri post partum, krwawieniach, zapobiegawczo w okresie połogowym. Dawniej również przy cesarskim cięciu wstrzykiwano 1 ml ) 0,5 mg ergotaminy) w odsłoniętą ścianę macicy.

Dawki:

  1. Secale cornutum – sporysz sproszkowany = Pulvis Secalis cornuti: maksymalna dawka jednorazowa 1 g; maksymalna dawka dzienna 3 g; dawka lecznicza 0,5 g. Sporysz należy sproszkować tuz przed użyciem. Sproszkowany można zażywać bezpośrednio w zaleconej dawce lub stosować do przygotowania naparu, przyjmowanego następnie doustnie. Dawka toksyczna dosis toxica 4-5 g; dawka śmiertelna – dosis letalis – ponad 5-6 g.
  2. Infusum Secalis cornuti – napar ze sporyszu 3-5% - 3-4 razy dziennie 1 łyżka naparu doustnie
  3. Extractum Secalis cornuti siccum (ekstrakt suchy): maksymalna dawka 0,5 g; dawka terapeutyczna 250 mg.
  4. Extractum Secalis cornuti fluidum (ekstrakt sporyszowi płynny): maksymalna dawka 1 g; dawka lecznicza 300-500 mg.
  5. Ergotaminum tartaricum – winian ergotaminy: dawka terapeutyczna 0,005-0,001 g; najwyższa dawka dzienna doustna 10 mg, w zastrzyku 1 mg.
  6. Ergometrinum bimaleinicum – dwumaleinian ergometryny: dawka lecznicza 0,2-0,4 mg lub domięśniowo lub podskórnie 0,5 mg. Stosowany w położnictwie w okresie poporodowym, dla przyśpieszenia zwijania się macicy oraz przy różnego rodzaju krwawieniach. Nie działa porażająco na zakończenia nerwów układu sympatycznego.

 

 

Alkaloidy sporyszu, podobnie jak i sam sproszkowany sporysz przedawkowane powodują zatrucie, grożące śmiercią. Zatrucia sporyszem maja dwie formy:

  1. Postać skurczowa (dawniej taniec św. Wita) – zaburzenia czucia, drżenie mięśni, drgawki kloniczne, ból głowy i brzucha, wymioty (często brunatne wymiociny), biegunka, przeczulica kończyn, rozszerzenie źrenic, sinica, zwolnienie akcji serca, podniecenie nerwowe, gonitwa myśli, niekiedy halucynacje.
  2. Postać zgorzelinowa (dawniej ogień św. Antoniego - Ignis sancti Antoni): zaburzenia czucia, zwolnienie akcji serca, ataki duszności, niedokrwienie tkanek na skutek nadmiernego i długotrwałego obkurczenia naczyń krwionośnych, zakrzepy, martwica tkanek – zgorzel sucha tkanek niedokrwionych, porażenie ośrodka oddechowego, śmierć.

 

W zatruciu ostrym sporyszem podaje się atropinę w dawce 0,5-1 mg, nitroglicerynę, następnie teofilinę oraz środki uspokajające.

 

            Alkaloidy sporyszu stanowią ważny surowiec dla przemysłu farmaceutycznego do syntezy związków pochodnych o odmiennych lub ukierunkowanych właściwościach farmakologicznych, np. bromocriptine (bromokryptyna, 2-bromoergokryptyna) działa hamująco na wytwarzanie mleka w gruczole mlekowym (hamuje wydzielanie protaktyny), pobudza receptory dopaminoergiczne w OUN, co zostało wykorzystane w lecznictwie. Zmniejsza niedobory dopaminy w przebiegu choroby Parkinsona i posiada działanie przeciwdepresyjne. Bromokryptyna podawana jest przy nadmiernym wydzielaniu protaktyny, niepłodności kobiet, mlekotoku, impotencji u mężczyzn, torbielach jajników. Dawkowanie wzrastające od 1,25 do 25 mg dziennie. Znana pod nazwami handlowymi Parlodel, Pravidel, Bromergon (tabletki, kapsułki). Bromocriptine zostało wprowadzone do lecznictwa w 1975 roku przez firmę Sandoz. Opatentowana w 1973 roku (Fluckiger E., Troxler F., Hofmann A.;  US. Patent 3,752,814;  August 14, 1973; assigned to Sandoz Ltd., Switzerland).

 

            Dihydroergotoksyna (Dihydroergotoxine) jest sympatykolitykiem blokującym receptory adrenergiczne, zmniejsza wydzielanie protaktyny, poprawia przepływ krwi przez naczynia obwodowe kończyn. Przyśpiesza krążenie krwi w mózgu. Stosowana w leczeniu zaburzeń intelektualnych, zaburzeń koncentracji, pamięci, uczenia się, zaburzeń ukrwienia siatkówki i ukrwienia obwodowego. Znosi objawy szumienia w uszach, przytkania w uszach, zawrotów głowy i chwilowego zaciemnienia widzenia na tle zaburzeń ukrwienia mózgowia. Dihydroergotoksyna stosowana jest w dawce 3-4-5 mg (tabletki) dziennie w formie metanosulfonianu. Znana pod nazwą handlową Hydergin.

Alkaloidy sporyszowe
źródło obrazka: http://www.giftpflanzen.com

 

Amidy kwasu lizergowego: kwas lizergowy, ureamid kwasu lizergowego, uredietyloamid kwasu lizergowego, ergometryna
źródło obrazka: http://www.giftpflanzen.com